Pse

Blog

  • Pse kompjuterët kanë nevojë për restart?

    Pse kompjuterët kanë nevojë për restart?

    Kushdo prej nesh ka dëgjuar të paktën një herë në jetë këtë frazë: “Provo ta ristartosësh kompjuterin”. Qoftë kur diçka nuk funksionon siç duhet, kur një program ngec, ose thjesht kur kompjuteri bëhet i ngadaltë, zgjidhja klasike shpesh është restartimi. Por pse ndodh kjo? Përse një pajisje inteligjente, me gjithë fuqinë e saj kompjuterike, ka nevojë të fiket e të ndizet sërish që të “rregullohet”?

    Le ta zbulojmë më në detaje këtë mister të vogël teknologjik, që në fakt flet shumë për mënyrën se si funksionojnë pajisjet elektronike.

    Çfarë ndodh gjatë një restartimi?

    Kur një kompjuter bëhet restart, ai kalon nëpër disa faza:

    • Fik të gjitha programet dhe proceset që po funksionojnë.
    • Fshin memorien RAM, ku ruhen të dhënat e përkohshme.
    • Rifillon nga fillimi sistemin operativ.
    • Inicion përsëri të gjitha shërbimet dhe aplikacionet bazë.

    Me fjalë të tjera, kompjuteri bën një “pastrim” të shpejtë të gjithçkaje që ka qenë duke ndodhur dhe nis sërish nga zero.

    Akumulimi i proceseve dhe konsumimi i RAM-it

    Një nga arsyet më të zakonshme pse një kompjuter ka nevojë për restart është ngarkesa e kujtesës së përkohshme (RAM). Kur përdorim shumë programe njëkohësisht ose i lëmë hapur për një kohë të gjatë, ato fillojnë të përdorin gjithnjë e më shumë RAM. Disa programe, edhe pasi mbyllen, nuk e lëshojnë plotësisht memorien që kanë përdorur, duke shkaktuar atë që quhet memory leak.

    Pas një farë kohe, kjo çon në ngadalësim të sistemit dhe përgjigje të dobët nga aplikacionet. Restartimi ndihmon në fshirjen e plotë të RAM-it dhe e rikthen kompjuterin në një gjendje të pastër.

    Përmirësimi i performancës së sistemit

    Kompjuterët nuk janë të përsosur. Gjatë funksionimit, ata mund të përballen me gabime të vogla të brendshme, siç janë proceset që ngecin, përplasje (crash) të aplikacioneve, ose konflikte mes programeve. Edhe pse shumë nga këto gabime nuk janë të dukshme për përdoruesin, ato ndikojnë në mënyrën se si punon pajisja.

    Një restart e “reseton” gjithçka dhe ndihmon sistemin të rifillojë në mënyrë të qëndrueshme. Për këtë arsye, pas një ristartimi, kompjuteri shpesh ndjehet më i shpejtë dhe më i “freskët”.

    Instalimi i përditësimeve dhe rifreskimi i softuerëve

    Sistemet operative si Windows, macOS apo Linux, si dhe shumë programe të tjera, kërkojnë që përdoruesi të bëjë një restart pas instalimit të përditësimeve. Arsyeja është se disa ndryshime prekin pjesë të brendshme të sistemit që nuk mund të modifikohen ndërkohë që sistemi është aktiv.

    Kështu që, në vend që të shkyçen të gjitha pjesët një e nga një, më mirë është që kompjuteri të fiket dhe të ndizet sërish – kështu gjithçka vihet në funksion me versionin më të fundit dhe pa konflikte.

    Zgjidhja e problemeve teknike të përkohshme

    Ka raste kur lidhja me internetin humbet, tastiera nuk përgjigjet, ose një pajisje periferike (si printeri) nuk funksionon si duhet. Në shumë prej këtyre rasteve, një restart i thjeshtë është zgjidhja më efikase.

    Kjo ndodh sepse gjatë ristartimit, sistemi rifreskon komunikimin me të gjitha pajisjet dhe proceset, duke eliminuar keqkuptimet e përkohshme.

    Pse telefonat dhe pajisjet e tjera “inteligjente” kanë të njëjtin nevojë?

    E njëjta logjikë vlen edhe për telefonat, tabletët, dhe madje edhe për televizorët inteligjentë. Edhe ato funksionojnë me sisteme operative, aplikacione dhe RAM, që ngarkohen me kohën. Ndaj edhe atyre u rekomandohet një restart i herëpashershëm, sidomos nëse shfaqin sjellje të pazakonta.

    A duhet të bëjmë restart çdo ditë?

    Jo domosdoshmërisht. Sistemet moderne janë ndërtuar për të qëndruar aktivë për ditë të tëra pa pasur nevojë për restart. Megjithatë, një restart i rregullt, një herë në disa ditë ose një herë në javë, mund të jetë i dobishëm për mirëmbajtjen e performancës së përgjithshme.

    Për përdoruesit që e mbajnë kompjuterin të hapur për një kohë të gjatë, është e këshillueshme të bëjnë një restart të herëpashershëm për të shmangur akumulimin e problemeve të vogla teknike.

    Një këshillë e vjetër që ende funksionon

    “Provo ta ristartosësh” mund të duket si një këshillë e thjeshtë dhe e përsëritur, por mbetet një nga zgjidhjet më efikase në botën e teknologjisë. Nuk është magji, është logjikë: kur diçka nuk shkon, fillo nga e para. Ashtu si ne kemi nevojë për një gjumë të mirë për t’u rifreskuar, edhe kompjuteri ka nevojë për një restart për t’u rikthyer në formë.

  • Pse interneti ngadalësohet ndonjëherë?

    Pse interneti ngadalësohet ndonjëherë?

    Ka ndodhur të gjithë neve: je duke parë një video, duke luajtur online apo në një takim virtual dhe papritmas gjithçka ngec. Videoja mbetet në “buffering”, zëri prishet, faqet hapen me vonesë. Dhe pyetja që lind natyrshëm është: pse interneti ngadalësohet ndonjëherë? Në një botë gjithnjë e më të varur nga lidhja online, kjo është një pyetje që meriton një përgjigje të qartë.

    Çfarë ndikon në shpejtësinë e internetit?

    Interneti është si një autostradë për të dhënat. Sa më shumë makina (pra përdorues apo pajisje) të ketë në të njëjtën kohë, aq më shumë trafik ka dhe aq më ngadalë lëviz gjithçka. Por kjo është vetëm maja e ajsbergut. Ka disa arsye që mund të ndikojnë në përjetimin e një interneti të ngadalshëm dhe ato nuk janë gjithmonë faji i ofruesit të internetit.

    Ngarkesa e rrjetit në orare të caktuara

    Një nga arsyet më të zakonshme pse interneti ngadalësohet është trafiku i lartë në rrjet. Në orët e pikut, zakonisht pasditeve dhe në mbrëmje kur shumica janë në shtëpi, lidhur në Wi-Fi, duke parë filma apo përdorur rrjetet sociale, rrjeti i ofruesit mbingarkohet. Mendojeni si të jeni në autostradë në orën 17:00 – thjesht gjithçka ecën më ngadalë.

    Shumë pajisje të lidhura në të njëjtin rrjet

    Në shtëpitë moderne, një router mund të ketë të lidhura njëkohësisht telefonin, televizorin, laptopin, tabletin, pajisjet smart… dhe çdo njëra prej tyre konsumon bandë. Sa më shumë pajisje që përdorin internetin në të njëjtën kohë, aq më shumë ndahet “torta” e shpejtësisë. Nëse dikush në dhomën tjetër po shkarkon një film 4K, nuk është çudi që Zoom-i yt të ngecë.

    Largësia nga router-i ose modemi

    Shpesh interneti nuk është realisht i ngadaltë, por sinjali Wi-Fi nuk po mbërrin mjaftueshëm i fortë tek pajisja jote. Sa më larg të jesh nga router-i dhe sa më shumë mure të ndajnë valët prej teje, aq më dobët e merr sinjalin. Disa pjesë të shtëpisë thjesht janë “zonë e vdekur” për Wi-Fi.

    Ofruesi i internetit dhe planet që ofron

    Ndonjëherë problemi është thjesht tek plani i internetit që ke zgjedhur. Nëse ke një paketë të lirë, me një shpejtësi bazë, ajo mund të mos e përballojë dot përdorimin intensiv. Kjo është veçanërisht e vërtetë nëse ke disa përdorues aktivë në shtëpi. Gjithashtu, disa operatorë zbatojnë praktika si “throttling” – ulja e shpejtësisë pas një sasie të caktuar të konsumuar, sidomos në paketat me limite.

    Ndikimi i pajisjes që përdor

    Një kompjuter i vjetër, një telefon me sistem të ngadaltë apo një laptop me kartë rrjeti të dëmtuar mund ta bëjë internetin të duket i ngadaltë edhe kur vetë lidhja është në rregull. Hardueri i dobët ose programet në sfond që konsumojnë internet mund të ndikojnë ndjeshëm përvojën e shpejtësisë.

    Programet që konsumojnë internet në sfond

    Shpesh, aplikacionet që duken si të mbyllura janë në fakt duke përdorur internetin në sfond. Përditësimet automatike të Windows-it, backup-et e fotove, aplikacionet e sinkronizimit si Dropbox apo Google Drive, mund të jenë duke konsumuar bandë pa e kuptuar fare. Kjo ndikon direkt në faqet që hap apo videot që shikon.

    Ndikimi i kohës dhe kushteve atmosferike

    Edhe pse duket si diçka që i përket legjendave urbane, në disa raste, kushte të caktuara atmosferike si reshjet e mëdha, erërat e forta apo stuhitë, mund të ndikojnë në lidhjen e internetit, sidomos në zonat rurale ku infrastruktura është më e brishtë. Kabllot mund të dëmtohen, sinjali mund të ndërpritet përkohësisht dhe lidhja të përkeqësohet.

    Problemet nga ana e ofruesit të internetit

    Ka raste kur problemi nuk ka asgjë të bëjë me shtëpinë tënde, por është një ndërprerje teknike apo ndonjë defekt nga vetë kompania që ofron internetin. Mund të jetë një server jashtë funksionit, një rrjet kabllor i prishur apo mirëmbajtje e planifikuar. Këto situata zakonisht njoftohen ose zgjidhen brenda pak orësh, por mund të jenë shkaku i një interneti të ngadaltë pa arsye të dukshme.

    Si mund ta përmirësosh situatën?

    Përpara se të thërrasësh teknikun, ja disa gjëra që mund të provosh vetë:

    • Rifillo router-in (shpesh zgjidhje më e thjeshtë dhe efektive)
    • Afro pajisjen tek router-i
    • Mbyll aplikacionet që nuk i përdor
    • Kontrollo nëse ka ndonjë pajisje tjetër që po konsumon shumë bandë
    • Kontakto me ofruesin dhe kërko një test të lidhjes

    Nëse këto nuk funksionojnë, ndoshta është koha të përditësosh pajisjet ose të mendosh për një plan më të përshtatshëm për nevojat e tua.

    Shkurt, interneti ngadalësohet për arsye të ndryshme – disa janë teknike, disa janë të lidhura me përdorimin, dhe disa thjesht për shkak se jetojmë në një botë ku gjithçka është online. Por kur i kupton këto arsye, bëhet më e lehtë ta zgjidhësh problemin… ose të paktën të mos e humbasësh durimin kur Netflix ngec në momentin më interesant të serialit.

  • Pse celularët ngrohen gjatë përdorimit?

    Sa herë që përdorim celularin për shumë kohë, sidomos kur luajmë lojëra, shikojmë video ose bëjmë video-thirrje, ndjejmë një nxehtësi të çuditshme që vjen nga pajisja. Disa prej nesh fillojnë të shqetësohen: “Mos po prishet?”, “Mos ka ndonjë problem me baterinë?”, apo edhe më keq, “Mos po më shpërthen në dorë?”. Por, a është normale që celularët të nxehen? Dhe çfarë e shkakton saktësisht këtë ngrohje?

    Në këtë artikull do ta shqyrtojmë këtë fenomen nga afër dhe do të zbulojmë arsyet kryesore pse celularët ngrohen gjatë përdorimit.

    Çfarë ndodh brenda një celulari?

    Celularët modernë janë si kompjuterë të vegjël që mbajmë në xhep. Ata përmbajnë procesorë të fuqishëm, RAM, memorje, sensorë dhe ekrane me rezolucion të lartë. Të gjitha këto komponentë konsumojnë energji, dhe si çdo pajisje elektronike, kur përdoren intensivisht, ato gjenerojnë nxehtësi.

    Në thelb, ngrohja vjen nga tre burime kryesore: procesori, bateria dhe ekrani. Kur ne përdorim shumë aplikacione njëkohësisht, ose luajmë një lojë që kërkon shumë grafikë, procesori duhet të punojë më fort dhe për rrjedhojë nxehet. Po ashtu, nëse ndriçimi i ekranit është shumë i lartë për një kohë të gjatë, ai prodhon gjithashtu nxehtësi. Dhe bateria, kur karikohet ose shkarkohet me shpejtësi, është një tjetër burim i rëndësishëm i ngrohjes.

    Procesori: “truri” që lodhet

    Procesori (ose CPU/GPU) është ai që përpunon të gjitha detyrat që i japim telefonit: nga shkrimi i një mesazhi deri te redaktimi i një videoje. Kur procesori punon shumë, ai konsumohet më tepër dhe nxehet. Kjo është e ngjashme me kompjuterët, por ndryshimi është që celularët janë më të vegjël dhe nuk kanë ventilatorë për të shpërndarë nxehtësinë.

    Sa më shumë që përdorim aplikacione të rënda (si TikTok, Instagram, lojëra 3D, video në 4K), aq më shumë ngarkohet procesori, dhe aq më shumë rritet temperatura.

    Bateria: fuqia që nxehet

    Një tjetër arsye e zakonshme pse celularët ngrohen është bateria, veçanërisht gjatë karikimit. Kur bateria karikohet me shpejtësi, ajo çliron energji që një pjesë e saj humbet në formën e nxehtësisë. Kjo është arsyeja pse nganjëherë telefoni ju nxehet edhe kur nuk e përdorni, thjesht sepse është në karikim.

    Përdorimi i telefonit gjatë karikimit është një kombinim që shpesh e rrit ndjeshëm temperaturën: procesori punon, bateria furnizon energji dhe njëkohësisht karikohet. Të gjitha këto ndodhi krijojnë nxehtësi të shtuar.

    Lidhja me rrjetin dhe GPS: një tjetër burim

    Kur jemi në vende me sinjal të dobët ose kur përdorim funksione si GPS, Wi-Fi, ose 5G, telefoni harxhon më shumë energji për të mbajtur lidhjen. Për shembull, kur telefoni kërkon sinjal në një zonë malore, antenat e brendshme duhet të punojnë më fort. E njëjta gjë ndodh kur shfletojmë rrjete sociale me orë të tëra përmes internetit celular.

    Kjo punë e vazhdueshme kërkon më shumë burime energjie, që përkthehet në më shumë ngrohje.

    Mjedisi përreth ndikon gjithashtu

    Temperatura e jashtme ka shumë ndikim. Nëse jeni në diell ose në një ambient shumë të nxehtë, celulari nuk ka ku ta shkarkojë nxehtësinë që prodhon vetë. Në raste ekstreme, disa telefona madje ndalojnë përkohësisht funksione të caktuara, si kamera apo karikimi, për të shmangur dëmtimet.

    E njëjta gjë ndodh edhe kur vendosim telefonin nën jastëk apo në çantë pa ventilim – nxehtësia grumbullohet dhe nuk shpërndahet dot.

    Kur duhet të shqetësoheni?

    Në shumicën e rasteve, ngrohja e celularit është normale dhe e përkohshme. Megjithatë, nëse ndjeni që telefoni juaj ngrohet shumë shpesh, edhe kur nuk po e përdorni, ose nxehet aq shumë sa nuk mund ta prekni, mund të jetë një shenjë problemi. Mund të ketë një aplikacion që funksionon në prapavijë pa ndalim, ndonjë defekt te bateria ose thjesht një version i vjetruar i sistemit që ka nevojë për përditësim.

    Gjithashtu, përdorimi i karikuesve jo origjinalë apo të dëmtuar mund të ndikojë në ngrohje të tepërt dhe madje të jetë rrezik për sigurinë.

    Si ta mbani nxehtësinë nën kontroll?

    Nëse dëshironi të mbani celularin sa më “të ftohtë”, këtu janë disa këshilla praktike:

    • Mos e përdorni gjatë karikimit, sidomos për lojëra ose video.
    • Mbyllni aplikacionet që nuk po i përdorni.
    • Mbani ndriçimin e ekranit në nivel të arsyeshëm.
    • Hiqni mbrojtëset plastike kur telefoni është shumë i ngrohtë.
    • Mos e lini në diell ose në ambiente të mbyllura pa ventilim.

    Ngrohja është një pasojë normale e teknologjisë që mbajmë në xhep. Por, duke kuptuar më mirë se pse ndodh dhe si ta kontrollojmë, ne mund të kujdesemi më mirë për pajisjet tona dhe të zgjasim jetëgjatësinë e tyre. Në fund të fundit, një telefon “i ftohtë” është një telefon më i sigurt dhe më jetëgjatë.

  • Pse ylberi ka shtatë ngjyra?

    Pse ylberi ka shtatë ngjyra?

    Ka disa pamje në natyrë që na mbajnë pa frymë, dhe njëra prej tyre është padyshim ylberi. Pas një shiu të lehtë dhe me diellin që del sërish, në qiell shfaqet një hark shumëngjyrësh që të bën të ndalosh dhe thjesht ta shikosh. Por një pyetje që ndoshta e kemi bërë të gjithë është: pse ylberi ka pikërisht shtatë ngjyra? Pse jo pesë, gjashtë, apo më shumë?

    Ky mister i dukshëm dhe magjepsës është një kombinim i fizikës, perceptimit njerëzor dhe pak simbolizëm historik. Le ta zbërthejmë bashkë.

    Çfarë është ylberi në të vërtetë?

    Ylberi nuk është asgjë më shumë sesa drita e diellit që përthyhet dhe shpërndahet nga pikat e vogla të ujit që qëndrojnë pezull në ajër pas shiut. Kur rrezet e diellit bien në një pikë uji, ato fillimisht përkulen (thyerje), pastaj pasqyrohen nga brendësia e pikës dhe më pas përthyhen përsëri kur dalin jashtë. Kjo sjell ndarjen e dritës së bardhë në një spektër ngjyrash që syri ynë i percepton si hark shumëngjyrësh.

    Ky proces quhet disperzimi i dritës dhe ndodh për shkak se secila ngjyrë e dritës përthyhet në një kënd të ndryshëm. E kuqja përthyhet më pak, ndërsa vjollca më shumë – dhe kështu formohet një rend linear ngjyrash që krijon ylberin.

    Çfarë përbën dritën e bardhë?

    Drita që vjen nga dielli duket e bardhë në sytë tanë, por në të vërtetë ajo përbëhet nga shumë ngjyra të ndryshme. Kur kalon nëpër ujë ose prizëm, ajo ndahet në përbërësit e saj natyralë. Ky spektër përfshin të gjitha ngjyrat që ne mund të shohim – nga e kuqja në një skaj, deri te vjollca në skajin tjetër.

    Këto ngjyra janë ato që krijojnë spektrin e dukshëm, pra ato që mund të perceptohen nga syri i njeriut. Edhe pse ka shumë më tepër nuanca, në mënyrë tradicionale flasim për shtatë ngjyra të ylberit.

    Pse pikërisht shtatë ngjyra?

    Këtu futet në lojë pak histori dhe kulturë. Sir Isaac Newton, një nga figurat më të rëndësishme të shkencës, ishte i pari që përshkroi ndarjen e dritës në ngjyra përmes një prizmë qelqi. Në fillim, ai identifikoi pesë ngjyra, por më vonë shtoi edhe portokallin dhe indigon për të krijuar një numër simbolik: shtatë.

    Në shumë kultura, numri shtatë ka një rëndësi të veçantë – si shtatë ditët e javës, shtatë notat muzikore, shtatë mrekullitë e botës – dhe Newton mendoi se edhe spektri i dritës duhet të përmbajë këtë rend simbolik.

    Në realitet, spektri është i vazhdueshëm dhe nuk ka ndarje të forta mes ngjyrave. Shtatë ngjyrat e ylberit janë më shumë një mënyrë për t’i ndarë ato në mënyrë të kuptueshme sesa një ndarje absolute.

    Cilët janë ngjyrat e ylberit dhe si radhiten?

    Ngjyrat klasike që përbëjnë ylberin janë këto:

    • E kuqe
    • Portokalli
    • E verdhë
    • Jeshile
    • Blu
    • Indigo
    • Vjollcë

    Ato radhiten gjithmonë në këtë rend, nga jashtë brenda, për shkak të mënyrës se si përthyhen gjatë procesit të shpërndarjes. E kuqja është gjithmonë në pjesën e jashtme të harkut, ndërsa vjollca në pjesën më të brendshme.

    A mund të ketë më shumë apo më pak ngjyra?

    Në fakt, po. Ylberi nuk ka gjithmonë vetëm shtatë ngjyra. Në varësi të kushteve atmosferike, ndriçimit, pozicionit të diellit dhe mprehtësisë së shikimit të individit, njerëzit mund të dallojnë më pak ose më shumë se shtatë ngjyra. Ngjyrat e ylberit janë një vazhdimësi, dhe shpesh ndodh që bluja dhe indigoja ose portokallia dhe e kuqja të duken si një ngjyrë e vetme.

    Por tradita dhe arsimi kanë bërë që ne ta mësojmë ylberin si një hark me shtatë ngjyra, për ta bërë më të lehtë për t’u kuptuar dhe për t’u kujtuar.

    Një përzierje magjike mes shkencës dhe perceptimit

    Ajo që e bën ylberin kaq të veçantë është fakti që ai është një shembull i mrekullueshëm i mënyrës se si funksionon natyra, drita dhe syri i njeriut. Është një kombinim i thjeshtë i ujit, diellit dhe këndit të duhur – dhe megjithatë krijon diçka që na duket si magji.

    Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse, pavarësisht se dimë si krijohet dhe pse ka shtatë ngjyra, prapë na mahnit sa herë që shfaqet në qiell.

  • Pse tërmetet nuk parashikohen saktësisht?

    Ka pyetje që i bëjmë vetes gjithmonë pas një tërmeti. “Po si nuk e dinin që do ndodhte?”, “A nuk ka shkencëtarë për këto gjëra?”, “Pse nuk lajmërojnë më parë?”. Këto janë mendime që na pushtojnë, sidomos në vende si Shqipëria, ku lëkundjet e tokës ndodhin shpesh. E megjithatë, pavarësisht teknologjisë dhe shkencës moderne, tërmetet vazhdojnë të na zënë në befasi.

    Por pse ndodh kjo? Pse tërmetet nuk parashikohen saktësisht? A është e pamundur, apo thjesht ende nuk kemi gjetur mënyrën?

    Le ta zbulojmë bashkë se çfarë i bën tërmetet kaq të paparashikueshëm.

    Çfarë është në të vërtetë një tërmet?

    Tërmeti është një lëkundje e tokës që ndodh kur forcat e brendshme të saj çlirojnë energji. Kjo ndodh kryesisht për shkak të lëvizjes së pllakave tektonike që përplasen ose rrëshqasin mbi njëra-tjetrën. Energjia grumbullohet për vite me radhë, dhe kur presioni bëhet i papërballueshëm, ndodh çarja në nëntokë – e quajtur “faji” – duke shkaktuar lëkundjen që ndjejmë në sipërfaqe.

    Por kjo energji nuk vjen me një “orë alarmi”. Ndodh papritur, pa paralajmërim të qartë, dhe ky është problemi kryesor për shkencën.

    Pse nuk mund ta parashikojmë me saktësi?

    Për ta thënë thjesht: sepse toka është shumë më komplekse se sa mendojmë. Ja disa arsye kryesore pse parashikimi i saktë i tërmeteve është kaq i vështirë:

    1. Nuk ka shenja të qarta dhe të qëndrueshme

    Tërmetet nuk japin gjithmonë paralajmërime. Ndonjëherë ndodhin disa mikrolëkundje përpara një tërmeti të madh, por kjo nuk ndodh gjithmonë. Në raste të tjera, ka lëvizje të lehta që s’pasohen me asgjë. Kjo do të thotë që edhe kur ka shenja, ato nuk janë të besueshme për të bërë parashikim të saktë.

    2. Çdo zonë është unike

    Secili rajon sizmik ka karakteristika gjeologjike të veçanta. Toka nuk sillet njësoj kudo. Për këtë arsye, edhe nëse një model funksionon për një vend, nuk do të thotë që ai model vlen edhe për vende të tjera. Kjo e bën shumë të vështirë ndërtimin e një formule universale.

    3. Teknologjia ende nuk mjafton

    Edhe pse kemi satelitë, sizmografë dhe algoritme inteligjente, shkenca ende nuk ka arritur të krijojë një sistem që mund të “lexojë” me saktësi çfarë ndodh nën sipërfaqen e tokës në kohë reale dhe me saktësi të minutës. Kjo kërkon pajisje shumë të ndjeshme dhe një kuptim shumë më të thellë të proceseve gjeologjike sesa kemi sot.

    Po çfarë dimë deri tani?

    Edhe pse nuk mund t’i parashikojmë tërmetet në mënyrë të saktë, ne mund të identifikojmë zonat ku rreziku është më i madh. Këto quhen “zona sizmike aktive” dhe janë vendet ku pllakat tektonike përplasen ose rrëshqasin më shpesh.

    Në Shqipëri, për shembull, shumë qytete ndodhen mbi linja aktive sizmike, prandaj rreziku është gjithmonë i pranishëm. Edhe nëse nuk dimë se kur do ndodhë një tërmet, dimë që një ditë do ndodhë – dhe kjo është e mjaftueshme për të marrë masa.

    Cilat janë përpjekjet shkencore për parashikimin?

    Shumë vende si Japonia, SHBA dhe Kina kanë investuar në rrjete të mëdha sensorësh që kapin çdo lëkundje, qoftë edhe shumë të lehtë. Po ashtu, po përdoren inteligjenca artificiale dhe algoritme për të analizuar të dhënat dhe për të zbuluar modele të fshehura.

    Gjithashtu, disa studiues janë përqendruar në vëzhgimin e kafshëve dhe sjelljeve të tyre para tërmeteve. Edhe pse interesant, ky drejtim nuk ka dhënë prova të forta shkencore deri tani.

    A ka pasur raste kur tërmeti është parashikuar?

    Ka pasur raste kur një tërmet është “paralajmëruar” disa sekonda para se të ndodhte. Kjo ndodh në vende me rrjete shumë të avancuara sizmike, ku sistemet kapin lëkundjen që nis në thellësi dhe dërgojnë sinjal përpara se ajo të arrijë në sipërfaqe.

    Megjithatë, këto janë paralajmërime sekondash, jo parashikime ditësh apo javësh. Ndaj nuk mund të themi se kemi arritur parashikimin e vërtetë.

    Çfarë mund të bëjmë ne ndërkohë?

    Më e rëndësishmja është përgatitja. Duke qenë se nuk mund t’i shmangim tërmetet, duhet të dimë si të reagojmë. Ndërtesat duhet të ndërtohen sipas standardeve antisizmike, qytetarët duhet të dinë si të veprojnë gjatë një tërmeti, dhe autoritetet duhet të kenë plane emergjence të gatshme.

    Një popull i informuar dhe i përgatitur është më i mbrojtur, edhe kur toka vendos të na kujtojë fuqinë e saj.

    A do t’i parashikojmë ndonjëherë me saktësi?

    Është e mundur që shkenca, me kohën dhe përparimet që bën çdo vit, do të jetë në gjendje të na japë paralajmërime më të hershme dhe më të sakta. Por për momentin, ajo që dimë me siguri është se toka ruan ende shumë sekrete – dhe tërmetet janë një prej tyre.

    Deri atëherë, ajo që mund të bëjmë është të jemi të vetëdijshëm, të përgatitur dhe të mos i marrim asnjëherë të lehta këto shkundje të heshtura të natyrës.

  • Pse bora është e bardhë?

    Pse bora është e bardhë?

    Ka shumë pyetje që na vijnë natyrshëm kur vëzhgojmë botën përreth nesh. Njëra prej tyre është ajo që shumica prej nesh e kemi menduar qoftë dhe për një çast: pse bora është e bardhë? Duket si një mister i thjeshtë, por pas këtij “vellimi të bardhë” që mbulon tokën, fshihen disa procese fizike shumë interesante dhe një përzierje perfekte mes dritës, akullit dhe mënyrës si funksionon syri ynë.

    Le ta zbërthejmë bashkë këtë pyetje të bardhë dhe magjepsëse.

    Bora: çfarë është në të vërtetë?

    Bora nuk është thjesht ujë i ngrirë. Ajo përbëhet nga kristale akulli që formohen kur avulli i ujit në atmosferë ngrihet direkt në një gjendje të ngurtë, pa kaluar në gjendje të lëngshme. Këto kristale të akullta bashkohen për të krijuar flokët e borës, që bien ngadalë nga qielli duke formuar shtresat që mbulojnë rrugët, çatitë dhe pyjet.

    Por si lidhet kjo strukturë me ngjyrën e bardhë?

    Drita, reflektimi dhe kristalet

    Ngjyra e borës lidhet drejtpërdrejt me mënyrën se si drita e diellit ndërvepron me kristalet e akullit. Drita e bardhë që na vjen nga dielli përbëhet nga një përzierje e të gjitha ngjyrave të spektrit (kuqe, portokalli, e verdhë, jeshile, blu, vjollcë). Këtë e dimë nga fenomeni i ylberit, që ndodh kur rrezet përthyhen dhe ndahen.

    Kur drita bie mbi një objekt, ajo mund të përthithet, të përthyhet ose të reflektohet. Kristalet e borës kanë një strukturë shumë të ndërlikuar, të pasur me kënde, sipërfaqe dhe boshllëqe të vogla mes grimcave të akullit. Kjo bën që rrezet e dritës të përthyhen dhe të reflektohen shumë herë brenda flokut të borës, para se të dalin jashtë.

    Rezultati i këtij procesi është që të gjitha ngjyrat e spektrit shpërndahen në mënyrë të barabartë, dhe kur të gjitha ngjyrat bashkohen, ne i perceptojmë si ngjyrë të bardhë. Kjo është arsyeja kryesore pse bora duket e bardhë.

    Pse akulli duket ndryshe?

    Tani mund të pyesni: “Po mirë, pse akulli është i tejdukshëm ose blu në ndonjë rast, ndërsa bora është e bardhë?” Përgjigjja lidhet me mënyrën se si drita kalon përmes materialit.

    Një copë akulli është një masë e dendur dhe kompakte. Drita mund të kalojë përmes saj me pak përthyerje, kështu që ajo duket transparente ose pak blu, sidomos kur është shumë e trashë. Nga ana tjetër, bora ka një strukturë të lirshme, të shpuar dhe shumëreflektive, duke bërë që drita të mos kalojë, por të shpërndahet. Kjo shpërndarje masive është ajo që e bën ngjyrën e borës të duket bardhë e ndritshme.

    Roli i ajrit në këtë pamje të bardhë

    Flokët e borës përmbajnë gjithashtu shumë ajër të bllokuar midis kristaleve. Ky ajër ndihmon në shpërndarjen e dritës në shumë drejtime, duke forcuar edhe më shumë efektin e reflektimit dhe përhapjes. Prandaj, shtresa e borës në tokë na duket edhe më e bardhë, sidomos kur ka ndriçim të mirë.

    Kjo është arsyeja pse bora në mesditë, nën dritën e diellit, shkëlqen aq fort sa ndonjëherë na detyron të vëmë syze dielli!

    Kur bora nuk është e bardhë?

    Në kushte të caktuara, bora mund të mos duket e bardhë. Për shembull:

    • Nëse ka ndotje në atmosferë, flokët e borës mund të përthithin grimca pluhuri dhe të duken gri ose kafe.
    • Bora që qëndron për një kohë të gjatë në tokë, sidomos pranë rrugëve apo në qytete, shpesh mbushet me papastërti dhe humbet pamjen e bardhë të pastër.
    • Në ndonjë rast shumë të rrallë, bora mund të marrë nuanca rozë ose të kuqe për shkak të pranishmërisë së mikroorganizmave si algat që jetojnë në kushte ekstreme.

    Këto përjashtime vetëm sa na tregojnë se ngjyra e borës varet shumë nga mjedisi dhe mënyra si ajo ndërvepron me dritën dhe substancat përreth.

    Një detaj i vogël, një magji e madhe

    Pra, bora është e bardhë jo sepse kristalet e saj janë të bardhë, por sepse ato shpërndajnë të gjithë dritën që marrin, pa përthithur ndonjë ngjyrë specifike. Është një kombinim perfekt i shkencës së dritës, strukturës së akullit dhe mënyrës se si funksionon syri i njeriut. Një fenomen i thjeshtë në dukje, por thellësisht magjepsës në thelb.

    Tani që e di përgjigjen, herën tjetër që do të shkelësh mbi borë, ndoshta do ta shohësh me më shumë vlerësim, jo vetëm si freski dimri, por si një reflektim i ndritshëm i mrekullive të natyrës dhe dritës.

  • Pse uji i detit është i kripur?

    Pse uji i detit është i kripur?

    Nëse ke notuar ndonjëherë në det, me siguri e ke ndier atë shijen karakteristike të kripës që mbetet në buzë. Pyetja lind natyrshëm: pse është i kripur uji i detit, ndërkohë që lumenjtë dhe liqenet kanë ujë të ëmbël? Ky fenomen që na shoqëron prej miliona vitesh nuk është thjesht një kuriozitet, por një kombinim i proceseve natyrore të mrekullueshme që ndodhin në planetin tonë.

    Uji i kripur nuk fillon i tillë

    Në thelb, të gjitha ujerat në Tokë fillojnë si ujë i pastër, kryesisht nga reshjet atmosferike. Shiu, i cili është forma më natyrale e ujit të pastër, bie mbi tokë dhe përmes rrjedhës, fillon të marrë me vete elementë nga toka, shkëmbinjtë dhe mineralet. Ky është hapi i parë drejt krijimit të kripës në det.

    Kur uji i shiut kalon mbi sipërfaqet shkëmbore, ai shpërbën ngadalë mineralet si natriumi dhe klori — dy elementët që, të kombinuar, formojnë kripën e zakonshme (NaCl). Kjo kripë e tretur përfundon në lumenj, pastaj në oqeane dhe dete. Por këtu nis çudia: pse lumenjtë nuk janë të kripur, ndërsa deti është?

    Pse lumenjtë janë të ëmbël, por deti jo?

    Edhe pse lumenjtë mbartin kripëra dhe minerale, ata janë në lëvizje të vazhdueshme dhe të përkohshme. Uji i tyre rrjedh dhe përfundon në det, duke mos pasur kohë që të përqendrojë kripën. Në anën tjetër, detet dhe oqeanet janë si një depo gjigante ku mblidhen të gjitha këto minerale për miliona vjet, pa pasur mënyrë për t’u “shpëlarë” nga aty.

    Uji i detit avullohet përmes ciklit natyror të avullimit, por kripërat nuk avullohen me të. Ato mbesin në det, duke e rritur përqendrimin e kripës në mënyrë të vazhdueshme me kalimin e kohës. Kjo është arsyeja pse detet dhe oqeanet janë shumë më të kripura se lumenjtë.

    Nga vjen kripa konkretisht?

    Shumica e kripës në oqeane vjen nga:

    • Shkëmbinjtë e shpërbërë në tokë, të cilët lëshojnë jonet e natriumit dhe klorit gjatë kontaktit me ujin.
    • Vullkanet nënujore, të cilat lëshojnë minerale dhe gazra që përmbajnë kripëra.
    • Rrjedhjet e nënujshme hidrotermale, që janë burime të ngrohta që nxjerrin elementë të ndryshëm nga brendësia e Tokës.

    Të gjitha këto burime kontribuojnë që uji i detit të jetë i pasur me kripëra të tretura.

    Sa i kripur është deti në të vërtetë?

    Në mesatare, një litër ujë deti përmban rreth 35 gramë kripë të tretur, që do të thotë rreth 3.5% e peshës së tij është kripë. Ky nivel ndryshon pak nga një zonë në tjetrën, varësisht nga sasia e avullimit, reshjeve dhe sasia e ujit të ëmbël që përzihet me të.

    Për shembull, Deti i Vdekur ka përqindje shumë më të lartë të kripës (mbi 30%) për shkak të avullimit ekstrem dhe mungesës së daljeve natyrore të ujit. Ndërkohë, në zona ku lumenjtë derdhen në det, si në deltën e Nilit apo Amazonës, përqindja e kripës mund të jetë më e ulët.

    Pse është e rëndësishme kripa në ujërat detare?

    Kripa nuk është aty thjesht për të na “djegur sytë” kur lahemi në det. Ajo ka një funksion biologjik dhe ekologjik shumë të rëndësishëm. Mijëra lloje organizmash detarë varen nga balanca e saktë e kripës për të jetuar. Saliniteti (nivelin e kripës) ndikon në densitetin e ujit, në mënyrën si valët përhapen, si dhe në klimën globale përmes rrymave oqeanike.

    Në fakt, kripa ndihmon në ruajtjen e temperaturës së qëndrueshme të oqeaneve dhe është pjesë e mekanizmit global të shpërndarjes së nxehtësisë. Pa të, klima në Tokë do të ishte shumë më e paqëndrueshme.

    A mund të përdorim ujin e detit për të pirë?

    Nëse ke menduar ndonjëherë të pish ujë deti për t’u freskuar në një ditë të nxehtë plazhi — më mirë mendoje dy herë. Uji i detit përmban shumë kripë, më shumë sesa trupi ynë mund të përballojë. Në vend që të na hidratojë, ai bën të kundërtën: na dehidraton. Veshkat tona nuk mund të filtrojnë një sasi të tillë kripe pa shpenzuar më shumë ujë se sa kemi në trup. Prandaj, pirja e ujit të detit mund të jetë e rrezikshme.

    E vërteta e hidhur, por interesante

    Në fund të fundit, uji i detit është i kripur sepse planeti ynë është në një cikël të vazhdueshëm shpërbërjeje, rrjedhjeje dhe avullimi. Kjo është një kujtesë e fuqishme se gjithçka në natyrë është e ndërlidhur: nga reshjet e shiut, te malet, lumenjtë dhe në fund, deti.

    Nëse herën tjetër që je në bregdet ndien atë shije të kripur në buzë, kujtohu se je duke përjetuar rezultatet e miliona vjetëve veprim natyror. Dhe kjo kripë — megjithëse ndoshta të djeg sytë — është një pjesë themelore e asaj që e mban gjallë jetën në Tokë.

  • Pse era ka drejtim të ndryshëm gjatë ditës?

    Nëse ke kaluar kohë në natyrë, veçanërisht pranë detit apo në fshat, ndoshta ke vënë re se era nuk fryn gjithmonë nga i njëjti drejtim. Ndonjëherë vjen nga lindja në mëngjes, më vonë nga perëndimi ose nga jugu, dhe ndonjëherë fare ndalet. Kjo sjellje interesante e erës është një fenomen i zakonshëm në natyrë dhe ka shpjegime të thjeshta por interesante që lidhen me ngrohjen e tokës, lëvizjet atmosferike dhe ndikimin e relievit. Në këtë artikull do të zbulojmë pse era ndryshon drejtim gjatë ditës dhe çfarë e shkakton këtë ndërrim.

    Çfarë është era?

    Për të kuptuar pse ndryshon drejtimi i erës, duhet të fillojmë nga pyetja më bazike: çfarë është era? Era është lëvizja e ajrit nga një zonë me presion të lartë atmosferik drejt një zone me presion të ulët. Ky ndryshim presioni zakonisht ndodh për shkak të temperaturave të ndryshme në sipërfaqen e Tokës.

    Kur një zonë ngrohet më shumë nga dielli, ajri mbi të zgjerohet dhe ngrihet lart, duke krijuar një zonë me presion të ulët. Ndërkohë, një zonë tjetër më pak e ngrohtë do të ketë presion më të lartë. Ajri përpiqet të balancojë këtë ndryshim, duke lëvizur nga presioni i lartë drejt atij të ulët – kjo është ajo që ne ndiejmë si erë.

    Ndikimi i diellit dhe ndryshimi ditor

    Faktori më i madh që ndikon në ndryshimin e drejtimit të erës gjatë ditës është dielli. Gjatë ditës, rrezet e diellit ngrohin tokën dhe sipërfaqen e detit në mënyra të ndryshme. Toka ngrohet dhe ftohet shumë më shpejt se uji. Ky ndryshim krijon luhatje të vazhdueshme në presionin atmosferik dhe rrjedhimisht në drejtimin e erës.

    Në mëngjes

    Në mëngjes, sapo lind dielli, toka fillon të ngrohet shpejt, ndërsa deti ende ruan temperaturën e freskët të natës. Kjo bën që ajri mbi tokë të ngrihet dhe të krijojë një presion të ulët, ndërsa ajri mbi det është më i freskët dhe më i rëndë, duke krijuar presion të lartë. Kështu, ajri fillon të lëvizë nga deti drejt tokës – ky fenomen njihet si era e detit.

    Pasdite

    Në orët e pasdites, ngrohja e tokës është më e fortë. Kontrasti mes temperaturës së tokës dhe detit rritet, duke e bërë erën e detit më të fuqishme. Kjo është arsyeja pse shumë njerëz që kalojnë pushimet në plazh vënë re që era fryn më shumë gjatë pasdites.

    Mbrëmje dhe natë

    Kur dielli perëndon, toka ftohet shpejt, ndërsa deti ruan ende nxehtësinë e ditës. Kjo ndryshon drejtimin e presionit – tani deti është më i ngrohtë dhe ajri mbi të ngrihet, duke krijuar presion të ulët. Ndërsa toka është më e ftohtë dhe ka presion të lartë. Kjo krijon erën e natës, e cila fryn nga toka në drejtim të detit.

    Ky ndryshim ciklik – era nga deti gjatë ditës dhe nga toka gjatë natës – ndodh çdo ditë në zonat bregdetare dhe quhet cirkulacioni bregdetar.

    Roli i relievit dhe faktorëve lokalë

    Në zona malore apo fushore larg detit, drejtimi i erës ndikohet edhe nga faktorë të tjerë si forma e terrenit, lartësia, pyjet apo qytetet. Për shembull:

    • Në lugina, ajri i ftohtë zbret nga malet gjatë natës dhe krijon një erë të butë që rrjedh poshtë.
    • Në qytete, sipërfaqet me beton dhe asfalt ngrohen shumë gjatë ditës, duke krijuar zona me presion të ulët që tërheqin ajrin nga periferitë më të freskëta.

    Gjithashtu, masat ajrore të mëdha që lëvizin në shkallë rajonale ose globale, si ciklonet dhe anticiklonet, ndikojnë në drejtimin e përgjithshëm të erërave për ditë të tëra.

    Si ndikon drejtimi i erës në jetën tonë?

    Ndryshimi i drejtimit të erës nuk është thjesht një kuriozitet shkencor. Ai ndikon në shumë aspekte të jetës sonë:

    • Parashikimi i motit: Meteorologët përdorin ndryshimin e erës për të parashikuar ndryshimet në mot.
    • Aviacioni dhe transporti detar: Pilotët dhe kapitenët orientojnë rrugët sipas drejtimit të erës.
    • Bujqësia: Era ndikon në shpërndarjen e lagështirës dhe ndotësve ajrorë.
    • Shëndeti dhe ndotja: Në qytete të ndotura, drejtimi i erës përcakton përhapjen e tymit dhe grimcave të dëmshme.

    …

    Pra, pse era ka drejtim të ndryshëm gjatë ditës? Sepse ajri lëviz vazhdimisht për të balancuar ndryshimet në temperaturë dhe presion, të cilat shkaktohen kryesisht nga dielli. Ky fenomen është një pjesë e natyrshme e sistemit të Tokës dhe ndikon në klimën, motin dhe jetën e përditshme të njerëzve. Sa më shumë ta kuptojmë, aq më mirë mund ta përdorim në të mirë të aktiviteteve tona dhe të mjedisit ku jetojmë.

  • Pse bubullin para shiut?

    Pse bubullin para shiut?

    A ndodh që ndërsa po ecni në natyrë ose jeni në ballkonin e shtëpisë suaj, dëgjoni një zhurmë të largët që fillon si një murmurimë dhe më pas përhapet si një dridhje në qiell? Është bubullima – ajo paralajmëruesja misterioze e shiut që po vjen. Shumë prej nesh e lidhin automatikisht zhurmën e saj me afrimin e një stuhie, por e keni pyetur ndonjëherë veten: Pse bubullin para shiut? Pse qielli “zë të flasë” pikërisht pak çaste para se të fillojnë pikat e para të shiut të bien mbi tokë?

    Ky artikull do t’ju ndihmojë të kuptoni në mënyrë të qartë, të thjeshtë dhe logjike se çfarë është bubullima, si formohet dhe pse ajo shpesh ndodh pak para fillimit të një shiu të fuqishëm.

    Çfarë është bubullima?

    Bubullima është një tingull i fuqishëm dhe shpesh i frikshëm, që vjen si pasojë e rrufeve – pra shkarkimeve elektrike që ndodhin në atmosferë, zakonisht gjatë një stuhie. Kur rrufeja ndodh, ajo krijon një temperaturë ekstremisht të lartë (rreth 30.000°C), shumë më tepër se ajo e sipërfaqes së Diellit. Kjo nxehtësi bën që ajri përreth të zgjerohet me shpejtësi marramendëse dhe pastaj të ftohet po aq shpejt.

    Ky zgjerim dhe tkurrje e menjëhershme e ajrit krijon një valë tronditëse – e cila dëgjohet nga ne si një zhurmë e madhe: bubullima.

    Pse bubullin para se të fillojë shiu?

    Kjo është pyetja që shumë njerëz e shtrojnë, sidomos në ditët e nxehta kur papritur qielli nxihet dhe dëgjojmë zhurma të forta në largësi. Për ta kuptuar këtë, duhet të dimë që bubullima nuk është shkaktari i shiut, por një sinjal që në atmosferë po ndodhin procese të forta.

    Kur një stuhi po formohet, ajri i ngrohtë ngjitet në lartësi dhe përplaset me ajrin e ftohtë që ndodhet më sipër. Kjo përplasje krijon ngarkesa elektrike, të cilat çojnë në formimin e rrufeve. E sapo rrufeja ndodh, menjëherë krijohet edhe bubullima.

    Shiu nuk bie menjëherë sepse procesi që çon ujin nga retë deri në tokë kërkon pak kohë. Prandaj, në shumë raste, ne dëgjojmë më parë bubullimën dhe vetëm disa minuta më vonë ndjejmë pikat e para të shiut në fytyrë apo mbi tokë.

    A është gjithmonë kështu?

    Jo domosdoshmërisht. Ka raste kur bubullima dëgjohet edhe gjatë ose pas shiut, veçanërisht kur kemi të bëjmë me stuhi të zgjatura. Megjithatë, në shumicën e rasteve, kur dëgjojmë bubullimë dhe ende nuk ka nisur të bjerë shi, kjo është një shenjë e qartë se një stuhi po afrohet dhe shiu është shumë pranë.

    Në fakt, largësia mes rrufesë dhe bubullimës mund të na ndihmojë të kuptojmë se sa afër është stuhia. Një metodë popullore është të numërojmë sekondat nga momenti që shohim rrufenë deri në momentin që dëgjojmë bubullimën. Çdo 3 sekonda përfaqëson rreth 1 kilometër largësi. Nëse zhurma vjen menjëherë pas dritës, atëherë stuhia është direkt mbi ne.

    A mund të ketë bubullimë pa shi?

    Po, dhe kjo ndodh shpesh gjatë të ashtuquajturave “stuhi të thata”. Këto janë stuhi ku ndodhin rrufe dhe bubullima, por shiu nuk arrin të bjerë në tokë sepse avullohet për shkak të nxehtësisë së lartë në shtresat e poshtme të atmosferës. Këto stuhi janë të zakonshme në zona të nxehta dhe të thata, siç janë shkretëtirat, por ndonjëherë mund të ndodhin edhe në Shqipëri gjatë verës.

    Pse ndonjëherë zhurma është e fortë dhe herë të tjera si një murmurimë?

    Forca e bubullimës varet nga disa faktorë:

    • Largësia: Sa më afër që ndodh rrufeja, aq më e fortë është bubullima.
    • Forma e rrufesë: Nëse rrufeja është horizontale dhe shumë e gjatë, bubullima do të zgjasë më shumë dhe do të tingëllojë si një gjëmim i gjatë.
    • Struktura e terrenit: Muret, malet apo ndërtesat mund të përforcojnë ose të ndryshojnë tingullin e bubullimës përmes jehonës ose përthithjes së valëve.

    A duhet të shqetësohemi kur dëgjojmë bubullimë?

    Bubullima në vetvete nuk është e rrezikshme – është thjesht një tingull. Por rrufeja që e shkakton atë është një dukuri e fuqishme që mund të jetë shumë e rrezikshme nëse jemi në vendin e gabuar në kohën e gabuar.

    Nëse dëgjoni bubullima dhe shihni rrufe, është mirë të shmangni qëndrimin në vende të hapura, poshtë pemëve të vetmuara apo pranë objekteve metalike. Qëndroni në ambiente të mbyllura dhe prisni që stuhia të kalojë.

    …

    Pra, kur pyetja “Pse bubullin para shiut?” ju vjen ndër mend, tashmë e dini që është rezultat i rrufeve që ndodhin pak para se të fillojë rënia e shiut. Bubullima është një sinjal natyror që atmosfera po përjeton lëvizje të fuqishme dhe se shiu është duke u përgatitur të bjerë. Është një paralajmërim i mrekullueshëm që natyra na jep, dhe përmes të cilit mund të kuptojmë më mirë motin dhe sjelljet e tij.

  • Pse dallgët janë më të mëdha në mbrëmje?

    Shumëkush që ka kaluar pasdite pranë detit, sidomos gjatë stinës së verës, mund të ketë vërejtur se dallgët duken më të forta dhe më të mëdha në mbrëmje. Ky fenomen shpesh ngjall kuriozitet, pasi deti në mëngjes duket i qetë, si një pasqyrë e qetë që reflekton diellin, ndërsa në orët e vona të ditës fillon të trazojë më shumë sipërfaqen e tij. Por pse ndodh kjo? A është thjesht një ndjesi vizuale apo ka një shpjegim shkencor?

    Ky artikull i blogut shqiptar “WHY” ka për qëllim të shpjegojë në mënyrë të thjeshtë dhe të kuptueshme këtë dukuri që shumë e kanë vënë re, por pak e dinë saktësisht pse ndodh.

    Roli i erës gjatë ditës

    Faktori kryesor që ndikon në krijimin e dallgëve është era. Dallgët formohen kur era fryn mbi sipërfaqen e ujit dhe krijon fërkime që ngrenë sipërfaqen e detit në formë valësh. Gjatë mëngjesit, zakonisht temperaturat janë më të ulëta dhe qarkullimi i ajrit është më i qetë. Por gjatë ditës, toka nxehet më shpejt se deti nga dielli. Kjo ngrohje krijon diferenca në presionin atmosferik, duke shkaktuar lëvizje më të fuqishme të ajrit – pra, erëra më të forta.

    Këto erëra të ditës grumbullojnë energji, dhe me kalimin e orëve, ndikimi i tyre mbi sipërfaqen e detit bëhet më i dukshëm. Kështu, kur mbërrin mbrëmja, dallgët janë më të mëdha jo sepse era fillon pikërisht atëherë, por sepse efektet e erës janë grumbulluar gjatë gjithë ditës.

    Ngrohja e tokës dhe detit

    Një tjetër faktor ka të bëjë me mënyrën si toka dhe uji thithin dhe lirojnë nxehtësinë. Toka ngrohet dhe ftohet shumë më shpejt se uji. Në mëngjes, toka është ende e freskët, por gjatë ditës ajo ngrohet ndjeshëm, duke krijuar rryma të ngrohta ajri që ngrihen lart. Ky ndryshim termik krijon lëvizje ajri (pra, erëra) që ndikojnë drejtpërdrejt në sipërfaqen e detit.

    Ndërsa afrohet mbrëmja, toka fillon të ftohet, por uji vazhdon të jetë relativisht i ngrohtë. Kjo diferencë nxehtësie mund të forcojë erërat afër bregut, duke mbajtur dallgët ende aktive dhe ndonjëherë edhe më të mëdha sesa gjatë ditës.

    Dallgët nuk vijnë gjithmonë nga vendi ku ndodh era

    Një tjetër e vërtetë interesante është se dallgët që shohim në breg nuk janë gjithmonë të krijuara aty afër. Ato mund të jenë gjeneruar shumë kilometra larg, nga një erë që ka fryrë në det të hapur gjatë gjithë ditës. Derisa ato të mbërrijnë në breg, mund të ketë kaluar shumë kohë, dhe për këtë arsye, ndikimi i tyre bëhet i dukshëm vetëm në mbrëmje. Ky fenomen njihet si “dallgë e udhëtuar” ose “swell”.

    Pra, edhe nëse era pushon në darkë, dallgët mund të vazhdojnë të jenë të mëdha për shkak të efektit të akumuluar të erës gjatë ditës ose ndikimit të erërave larg bregut.

    Ndikimi i baticës dhe zbaticës

    Megjithëse më pak i lidhur drejtpërdrejt me pyetjen, duhet përmendur edhe ndikimi i baticës dhe zbaticës, që është lëvizja natyrore e ujit për shkak të forcës gravitacionale të Hënës dhe Diellit. Në disa raste, përplasja e baticës së madhe me dallgët e krijuara nga era mund të rrisë përkohësisht madhësinë e dallgëve. Nëse një batice e lartë përkon me mbrëmjen, kjo mund të jetë një tjetër arsye pse uji duket më i trazuar.

    Pse na duken më të mëdha në mbrëmje?

    Përveç faktorëve fizikë, ekziston edhe një element perceptimi vizual. Gjatë mbrëmjes, drita e ulët e diellit në horizont krijon hije më të theksuara dhe kontrast më të madh mbi sipërfaqen e ujit. Kjo i bën dallgët të duken më të mëdha dhe më të fuqishme, sidomos kur shikohen nga bregu. Shpesh, kjo është më shumë ndjesi sesa realitet fizik, por është një përvojë që shumë njerëz e ndajnë.

    Dallgët dhe ritmi i natyrës

    Pra, kur shikojmë dallgët që përplasen fuqishëm në mbrëmje në bregdet, ato janë produkt i një dite të tërë lëvizjesh atmosferike, erërash dhe ndryshimesh termike mes tokës dhe detit. Nuk është një magji e natyrës që ndodh papritur në perëndim, por një përmbledhje e gjithë energjisë që është grumbulluar gjatë ditës.

    Kështu, herën tjetër kur të jeni në breg të detit dhe të dëgjoni zhurmën e dallgëve në mbrëmje, kujtoni që jeni duke parë në veprim një kombinim të forcave të ajrit, tokës dhe ujit që punojnë në harmoni për të krijuar këtë spektakël natyror.