Pse

Blog

  • Pse disa faqe ngarkohen më ngadalë?

    Ka raste kur klikojmë në një faqe interneti dhe presim… presim… e presim, derisa më në fund hapet. Ndërkohë, faqe të tjera hapen menjëherë, thuajse në një sekondë. E pyetja që lind natyrshëm është: Pse disa faqe ngarkohen më ngadalë se të tjerat? A është problemi tek ne, tek interneti ynë, apo ndoshta vetë faqja është ndërtuar keq?

    Për ta kuptuar këtë fenomen, duhet të zbulojmë se çfarë ndodh në prapaskenë sa herë që hapim një faqe në internet dhe cilët faktorë ndikojnë në shpejtësinë e saj.

    Çfarë ndodh kur hapim një faqe?

    Kur ne shkruajmë një adresë interneti ose klikojmë në një link, kompjuteri ose celulari ynë dërgon një kërkesë drejt serverit ku ndodhet ajo faqe. Serveri e merr këtë kërkesë, përpunon informacionin dhe na e kthen përgjigjen në formën e faqes që shohim në ekran.

    Sa më e thjeshtë dhe e organizuar të jetë kjo faqe, aq më shpejt ndodh ky proces. Por nëse diçka gjatë rrugës vonon, ne e përjetojmë si një ngarkim të ngadaltë.

    Shkaktarët kryesorë të ngarkimit të ngadaltë

    1. Madhësia e faqes dhe përmbajtja

    Faqet që përmbajnë shumë imazhe të mëdha, video të integruara, efekte të shumta vizuale dhe shumë skripte janë më të ngadalta. Këto elementë kërkojnë më shumë kohë për t’u shkarkuar në pajisjen tuaj.

    Një faqe me vetëm tekst mund të hapet për një sekondë, ndërsa një faqe me shumë video dhe reklama mund të kërkojë disa sekonda të mira.

    2. Serveri ku është hostuar faqja

    Jo të gjitha faqet janë të njëjta edhe nga ana teknike. Disa janë të hostuara në serverë shumë të fuqishëm, të tjerat në serverë më të lirë e më të ngadaltë. Nëse serveri është i mbingarkuar ose ndodhet shumë larg nga vendndodhja juaj, faqja do të ngarkohet më ngadalë.

    3. Kodim i dobët dhe mungesë optimizimi

    Një faqe interneti është si një makinë: nëse është ndërtuar mirë, funksionon shpejt dhe pa probleme. Por nëse ka kod të ngatërruar, të rëndë ose jo të optimizuar, kjo e ngadalëson shumë procesin.

    Shembull i shpeshtë është kur faqet ngarkojnë skripte të panevojshme, kanë kode të vjetruara ose përdorin shumë “plugin”-e që bien ndesh me njëra-tjetrën.

    4. Lidhja juaj e internetit

    Ngarkimi i ngadaltë nuk është gjithmonë faji i faqes. Ndonjëherë, interneti që përdorim është i ngadaltë ose i paqëndrueshëm. Sidomos në zona rurale ose në orare me ngarkesë të madhe, lidhja mund të jetë e dobët dhe për rrjedhojë, edhe faqet ngarkohen më ngadalë.

    5. Përdorimi i shumë reklamave dhe skripteve të palëve të treta

    Shumë faqe mbështeten në reklama për të gjeneruar të ardhura. Por sa më shumë reklama, aq më shumë skripte të jashtme duhen ngarkuar – dhe kjo i shton kohë ngarkimit faqes. E njëjta gjë ndodh edhe me “widget”-e nga rrjete sociale, analitika, ose forma të tjera të përmbajtjes nga burime të jashtme.

    6. Nuk përdoret cache apo CDN

    Faqet moderne përdorin teknologji që quhen cache dhe CDN (Content Delivery Network) për të shpërndarë përmbajtjen më shpejt, nga serverë që janë më afër përdoruesit. Nëse një faqe nuk i përdor këto, do të ngarkohet më ngadalë, sidomos për njerëz që ndodhen gjeografikisht larg serverit kryesor.

    7. Pajisja që po përdorni

    Edhe pajisja ndikon. Nëse telefoni apo kompjuteri juaj është i vjetër, me RAM të ulët ose me shumë aplikacione të hapura, faqet mund të hapen më ngadalë edhe nëse ato vetë janë të optimizuara mirë.

    Si mund të përmirësohet kjo situatë?

    Nëse jeni vizitor: kontrolloni lidhjen tuaj të internetit, mbyllni aplikacionet e panevojshme dhe përpiquni të rifreskoni faqen.

    Nëse jeni pronar i një faqeje: është mirë të përdorni kompresim të imazheve, të minimizoni kodin HTML/CSS/JS, të përdorni cache dhe CDN, dhe të bëni testime me mjete si Google PageSpeed Insights apo GTmetrix për të kuptuar se çfarë e ngadalëson faqen tuaj.

    Çfarë mësoni nga kjo?

    Shpejtësia e një faqeje nuk është një magji. Është rezultat i shumë faktorëve që punojnë së bashku. Qoftë struktura e faqes, teknologjia që përdor, reklamat, serveri apo edhe interneti i përdoruesit – të gjitha ndikojnë në kohën që na duhet për ta parë faqen të ngarkuar plotësisht.

    Dhe herën tjetër kur një faqe do të hapet me vonesë, mos u nervozoni menjëherë. Ndoshta po përpiqet të na tregojë gjithë botën… por me një lidhje të lodhur.

  • Pse rrjeti 5G është më i shpejtë?

    Pse rrjeti 5G është më i shpejtë?

    Ndoshta ke dëgjuar shpesh që “5G është shumë më i shpejtë se 4G”, por ke pyetur veten pse saktësisht? Çfarë e bën këtë teknologji të re të internetit mobil kaq të fuqishme dhe të shpejtë? A është vetëm një emër i ri për të na bindur të blejmë telefona më të rinj, apo fshihet diçka më shumë pas saj?

    Në këtë artikull do ta zbërthejmë këtë pyetje në mënyrë të thjeshtë, me fjalë që i kupton kushdo, që të mësojmë se pse rrjeti 5G është më i shpejtë dhe çfarë ndryshimi sjell në jetën tonë të përditshme.

    Çfarë është rrjeti 5G?

    Rrjeti 5G është gjenerata e pestë e teknologjisë mobile, që vjen pas 4G, 3G dhe 2G. Secila nga këto gjenerata ka sjellë përmirësime të mëdha në mënyrën si komunikojmë dhe si përdorim internetin. Me 5G, fokusi është te shpejtësia, vonesa shumë e ulët, dhe kapaciteti më i madh për të përballuar pajisje të shumta në të njëjtën kohë.

    Por le t’i shohim këto më nga afër për të kuptuar pse është më i shpejtë.

    Shpejtësi më e madhe falë frekuencave të larta

    Një nga arsyet kryesore pse 5G është më i shpejtë është se përdor frekuenca më të larta të radios sesa 4G. Këto frekuenca njihen si “millimeter waves” (valë milimetrike), dhe ato kanë kapacitet më të madh për të transferuar të dhëna në sekondë.

    Mund ta imagjinosh si një autostradë me më shumë korsi: sa më shumë korsi të ketë, aq më shumë makina (në këtë rast, të dhëna) mund të kalojnë pa bllokime. Po kështu, frekuencat e larta i japin 5G-së mundësinë të dërgojë më shumë të dhëna më shpejt.

    Teknologjia MIMO: shumë antena, shumë fuqi

    Një tjetër faktor që rrit shpejtësinë e 5G është përdorimi i teknologjisë MIMO (Multiple Input Multiple Output), që do të thotë përdorimi i shumë antenave për të transmetuar dhe pranuar të dhëna njëkohësisht.

    Kjo është si të kishe më shumë gojë për të folur dhe më shumë veshë për të dëgjuar: informacioni përpunohet më shpejt dhe më saktë. Në praktikë, kjo do të thotë që pajisjet mund të lidhin shumë më tepër të dhëna në të njëjtën kohë pa u ngadalësuar.

    Vonesa pothuajse zero: sa hap e mbyll sytë

    Një nga karakteristikat më mbresëlënëse të rrjetit 5G është latenca shumë e ulët. Latenca është koha që duhet që një informacion të udhëtojë nga një pikë te tjetra. Në 4G, kjo kohë është rreth 50 milisekonda. Me 5G, zbret deri në 1 milisekondë!

    Kjo është tejet e rëndësishme për aplikacione si:

    • makinat me pilot automatik
    • operacionet mjekësore në distancë
    • lojërat online ku çdo mikrosekondë ka rëndësi

    Për përdoruesin e thjeshtë, kjo do të thotë që videoja që po shikon nis menjëherë, telefonata nuk ka vonesa dhe çdo gjë që bën online, ndodh në kohë reale.

    Kapacitet më i madh për më shumë pajisje

    Me kalimin e viteve, çdo familje ka gjithnjë e më shumë pajisje që lidhen me internetin: telefona, televizorë smart, orë inteligjente, kamera sigurie dhe deri frigoriferë që lidhen me Wi-Fi. Kjo rrit shumë kërkesën për internet.

    5G është ndërtuar pikërisht për këtë: mund të përballojë deri në 1 milion pajisje për kilometër katror pa ulur shpejtësinë apo cilësinë. Në një koncert, ndeshje futbolli apo qendër tregtare plot njerëz, 5G funksionon pa problem, ndryshe nga rrjetet më të vjetra që shpesh “bllokohen”.

    Arkitekturë më e zgjuar dhe më fleksibile

    Përveç pjesës fizike, 5G është i ndryshëm edhe në mënyrën si menaxhon trafikun e të dhënave. Përdor një teknologji të quajtur “network slicing”, që ndan rrjetin në “pjesë” të ndryshme të dedikuara për shërbime të caktuara.

    Për shembull, një pjesë e rrjetit mund të jetë e dedikuar për ambulancat dhe shërbimet emergjente, një tjetër për video në 4K, dhe një tjetër për thirrje zanore. Kjo rrit efikasitetin dhe përmirëson përvojën e përdoruesit.

    A ka 5G ndikim të menjëhershëm për përdoruesin e zakonshëm?

    Për shumicën e njerëzve, përfitimi kryesor i 5G është shpejtësia në shkarkim dhe lidhja më e qëndrueshme, sidomos në zona të mbingarkuara. Për shembull, në një festival veror apo në një qendër tregtare, 4G shpesh “dorëzohet”, ndërsa 5G mban ritmin.

    Por me kalimin e kohës, 5G do të hapë dyert për teknologji që sot duken të largëta: realitet i zgjeruar (AR), inteligjencë artificiale në lëvizje, robotikë, qytete inteligjente, makina autonome dhe shumë më tepër.

    Një hap përpara që hap shumë dyer

    Rrjeti 5G nuk është thjesht një “version i përmirësuar” i 4G-së. Ai është një teknologji që ndryshon rregullat e lojës. Ai nuk është i rëndësishëm vetëm sepse është më i shpejtë, por sepse hap mundësi të reja për inovacion në çdo fushë të jetës: nga mjekësia te bujqësia, nga arsimi te industria e argëtimit.

    Dhe ndërsa telefoni yt mund të duket i ngjashëm, rrjeti që qëndron pas tij po e ndryshon botën në heshtje, megjithëse me një shpejtësi marramendëse.

  • Pse bateria e telefonit degradon me kohë?

    Çdo herë që telefoni yt qëndron më pak në karikim dhe nis të “shkarkohet” më shpejt, lind një pyetje e natyrshme: pse bateria e telefonit nuk zgjat si dikur? Dikur mbante gjithë ditën, ndoshta edhe më shumë, por tani mezi arrin mbrëmjen. Kjo nuk ndodh nga ndonjë magji e keqe, por për shkak të një procesi të natyrshëm që quhet degradimi i baterisë.

    Po pse ndodh ky degradim? Dhe a mund të bëjmë diçka për ta ngadalësuar? Le ta zbulojmë më poshtë.

    Çfarë lloj baterie përdorin telefonat?

    Shumica e telefonave modernë përdorin bateri litium-jon (Li-ion), një teknologji e përparuar që ofron shumë përfitime: janë të lehta, karikohen shpejt dhe kanë kapacitet të madh energjie. Por një gjë nuk e shmangin dot: plakjen. Si çdo gjë tjetër, edhe këto bateri lodhen me kohën.

    Çfarë do të thotë që bateria “degradohet”?

    Kur themi që bateria degradon, nuk nënkuptojmë që ajo prishet menjëherë, por që humbet gradualisht kapacitetin për të mbajtur energji. Pra, edhe nëse telefoni të tregon 100%, në të vërtetë mund të jetë vetëm 80% e asaj që ishte kur ishte e re.

    Ky degradim është i pashmangshëm dhe ndodh për disa arsye.

    Cikli i karikimit – një nga fajtorët kryesorë

    Bateria funksionon nëpërmjet cikleve të karikimit. Një cikël i plotë përbëhet nga përdorimi i 100% të kapacitetit të saj – për shembull, nga 100% në 0% dhe më pas sërish në 100%.

    Bateritë litium-jon janë të dizajnuara për një numër të caktuar ciklesh – zakonisht rreth 300 deri në 500 cikle të plota. Pas kësaj, ato fillojnë të humbasin efektivitetin.

    Kjo do të thotë që sa më shpesh ta karikosh telefonin, aq më shpejt degradohet bateria. Edhe karikimet e pjesshme ndikojnë, por në një masë më të vogël.

    Nxehtësia, armiku i heshtur

    Temperaturat e larta janë një nga armiqtë më të mëdhenj të baterisë. Kur telefoni ekspozohet në diell apo nxehtësi ekstreme (p.sh. në makinë gjatë verës), bateria dëmtohet më shpejt.

    E njëjta gjë ndodh edhe gjatë karikimit, sidomos nëse përdor një karikues të shpejtë apo e përdor telefonin ndërkohë që karikohet. Nxehtësia përshpejton procesin e degradimit, sepse ndikon negativisht në kimikatet e brendshme të baterisë.

    Karikimi i plotë dhe shkarkimi total – sa ndikojnë?

    Një tjetër faktor që ndikon është zakoni i të karikuarit gjithmonë deri në 100% ose shkarkimi deri në 0%. Bateritë litium-jon nuk e duan këtë gjë. Ato preferojnë të qëndrojnë në mes – idealisht midis 20% dhe 80%.

    Shkarkimi total apo karikimi i tepërt (duke e lënë për orë të tëra në karikim edhe pasi ka arritur 100%) dëmton strukturën e brendshme të qelizave të baterisë. Me kalimin e kohës, ky stres përkthehet në humbje kapaciteti dhe jetëgjatësi më të shkurtër.

    Aplikacionet dhe funksionet që “hanë” baterinë

    Edhe mënyra si e përdorim telefonin ndikon. Aplikacionet që qëndrojnë gjithmonë aktivë në sfond, shërbimet që përdorin GPS, ekranet me ndriçim të lartë dhe frekuenca të larta rifreskimi janë konsumues të mëdhenj të energjisë.

    Sa më shpesh ta karikosh telefonin për shkak të përdorimit të rëndë, aq më shumë cikle shpenzon, dhe aq më shpejt degradon bateria. Pra, përdorimi i kujdesshëm nuk është thjesht për të kursyer energji gjatë ditës, por edhe për të zgjatur jetën e baterisë në muajt dhe vitet në vijim.

    Karikuesit jo origjinalë dhe kabllot e dëmtuara

    Shumë njerëz përdorin karikues jo origjinalë apo kabllo të dëmtuara. Edhe pse duken praktike dhe më të lira, ato mund të mos kenë mekanizmat e duhur për të mbrojtur baterinë gjatë karikimit. Rryma jo e qëndrueshme, ngrohja e panevojshme apo mbushja e tepërt janë pasoja që ndikojnë në jetëgjatësinë e baterisë.

    A mund ta ndalojmë degradimin?

    E vërteta është se degradimi nuk mund të ndalet plotësisht. Por mund të ngadalësohet ndjeshëm. Ja disa këshilla të thjeshta për ta mbajtur baterinë sa më të shëndetshme:

    • Mos e lër të karikohet gjithmonë deri në 100% dhe mos e le të zbresë në 0%.
    • Shmang nxehtësinë ekstreme dhe mos e përdor telefonin gjatë karikimit.
    • Përdor karikues origjinalë dhe kabllo cilësore.
    • Mbyll aplikacionet që nuk të duhen dhe ul ndriçimin e ekranit.
    • Mundohu ta karikosh kur është në nivel mesatar (20-80%).

    Përse është e rëndësishme të kujdesemi për baterinë?

    Sepse bateria është zemra e telefonit. Pa një bateri të mirë, as kamera më e mirë dhe as ekranet me rezolucion të lartë nuk vlejnë. Një bateri që mban më gjatë do të thotë më pak stres, më pak karikues në çantë dhe më pak fatura për ndërrime të panevojshme.

    Nëse kujdesemi për të sot, ajo do të na shpërblejë nesër.

  • Pse kompjuterët kanë nevojë për restart?

    Pse kompjuterët kanë nevojë për restart?

    Kushdo prej nesh ka dëgjuar të paktën një herë në jetë këtë frazë: “Provo ta ristartosësh kompjuterin”. Qoftë kur diçka nuk funksionon siç duhet, kur një program ngec, ose thjesht kur kompjuteri bëhet i ngadaltë, zgjidhja klasike shpesh është restartimi. Por pse ndodh kjo? Përse një pajisje inteligjente, me gjithë fuqinë e saj kompjuterike, ka nevojë të fiket e të ndizet sërish që të “rregullohet”?

    Le ta zbulojmë më në detaje këtë mister të vogël teknologjik, që në fakt flet shumë për mënyrën se si funksionojnë pajisjet elektronike.

    Çfarë ndodh gjatë një restartimi?

    Kur një kompjuter bëhet restart, ai kalon nëpër disa faza:

    • Fik të gjitha programet dhe proceset që po funksionojnë.
    • Fshin memorien RAM, ku ruhen të dhënat e përkohshme.
    • Rifillon nga fillimi sistemin operativ.
    • Inicion përsëri të gjitha shërbimet dhe aplikacionet bazë.

    Me fjalë të tjera, kompjuteri bën një “pastrim” të shpejtë të gjithçkaje që ka qenë duke ndodhur dhe nis sërish nga zero.

    Akumulimi i proceseve dhe konsumimi i RAM-it

    Një nga arsyet më të zakonshme pse një kompjuter ka nevojë për restart është ngarkesa e kujtesës së përkohshme (RAM). Kur përdorim shumë programe njëkohësisht ose i lëmë hapur për një kohë të gjatë, ato fillojnë të përdorin gjithnjë e më shumë RAM. Disa programe, edhe pasi mbyllen, nuk e lëshojnë plotësisht memorien që kanë përdorur, duke shkaktuar atë që quhet memory leak.

    Pas një farë kohe, kjo çon në ngadalësim të sistemit dhe përgjigje të dobët nga aplikacionet. Restartimi ndihmon në fshirjen e plotë të RAM-it dhe e rikthen kompjuterin në një gjendje të pastër.

    Përmirësimi i performancës së sistemit

    Kompjuterët nuk janë të përsosur. Gjatë funksionimit, ata mund të përballen me gabime të vogla të brendshme, siç janë proceset që ngecin, përplasje (crash) të aplikacioneve, ose konflikte mes programeve. Edhe pse shumë nga këto gabime nuk janë të dukshme për përdoruesin, ato ndikojnë në mënyrën se si punon pajisja.

    Një restart e “reseton” gjithçka dhe ndihmon sistemin të rifillojë në mënyrë të qëndrueshme. Për këtë arsye, pas një ristartimi, kompjuteri shpesh ndjehet më i shpejtë dhe më i “freskët”.

    Instalimi i përditësimeve dhe rifreskimi i softuerëve

    Sistemet operative si Windows, macOS apo Linux, si dhe shumë programe të tjera, kërkojnë që përdoruesi të bëjë një restart pas instalimit të përditësimeve. Arsyeja është se disa ndryshime prekin pjesë të brendshme të sistemit që nuk mund të modifikohen ndërkohë që sistemi është aktiv.

    Kështu që, në vend që të shkyçen të gjitha pjesët një e nga një, më mirë është që kompjuteri të fiket dhe të ndizet sërish – kështu gjithçka vihet në funksion me versionin më të fundit dhe pa konflikte.

    Zgjidhja e problemeve teknike të përkohshme

    Ka raste kur lidhja me internetin humbet, tastiera nuk përgjigjet, ose një pajisje periferike (si printeri) nuk funksionon si duhet. Në shumë prej këtyre rasteve, një restart i thjeshtë është zgjidhja më efikase.

    Kjo ndodh sepse gjatë ristartimit, sistemi rifreskon komunikimin me të gjitha pajisjet dhe proceset, duke eliminuar keqkuptimet e përkohshme.

    Pse telefonat dhe pajisjet e tjera “inteligjente” kanë të njëjtin nevojë?

    E njëjta logjikë vlen edhe për telefonat, tabletët, dhe madje edhe për televizorët inteligjentë. Edhe ato funksionojnë me sisteme operative, aplikacione dhe RAM, që ngarkohen me kohën. Ndaj edhe atyre u rekomandohet një restart i herëpashershëm, sidomos nëse shfaqin sjellje të pazakonta.

    A duhet të bëjmë restart çdo ditë?

    Jo domosdoshmërisht. Sistemet moderne janë ndërtuar për të qëndruar aktivë për ditë të tëra pa pasur nevojë për restart. Megjithatë, një restart i rregullt, një herë në disa ditë ose një herë në javë, mund të jetë i dobishëm për mirëmbajtjen e performancës së përgjithshme.

    Për përdoruesit që e mbajnë kompjuterin të hapur për një kohë të gjatë, është e këshillueshme të bëjnë një restart të herëpashershëm për të shmangur akumulimin e problemeve të vogla teknike.

    Një këshillë e vjetër që ende funksionon

    “Provo ta ristartosësh” mund të duket si një këshillë e thjeshtë dhe e përsëritur, por mbetet një nga zgjidhjet më efikase në botën e teknologjisë. Nuk është magji, është logjikë: kur diçka nuk shkon, fillo nga e para. Ashtu si ne kemi nevojë për një gjumë të mirë për t’u rifreskuar, edhe kompjuteri ka nevojë për një restart për t’u rikthyer në formë.

  • Pse interneti ngadalësohet ndonjëherë?

    Pse interneti ngadalësohet ndonjëherë?

    Ka ndodhur të gjithë neve: je duke parë një video, duke luajtur online apo në një takim virtual dhe papritmas gjithçka ngec. Videoja mbetet në “buffering”, zëri prishet, faqet hapen me vonesë. Dhe pyetja që lind natyrshëm është: pse interneti ngadalësohet ndonjëherë? Në një botë gjithnjë e më të varur nga lidhja online, kjo është një pyetje që meriton një përgjigje të qartë.

    Çfarë ndikon në shpejtësinë e internetit?

    Interneti është si një autostradë për të dhënat. Sa më shumë makina (pra përdorues apo pajisje) të ketë në të njëjtën kohë, aq më shumë trafik ka dhe aq më ngadalë lëviz gjithçka. Por kjo është vetëm maja e ajsbergut. Ka disa arsye që mund të ndikojnë në përjetimin e një interneti të ngadalshëm dhe ato nuk janë gjithmonë faji i ofruesit të internetit.

    Ngarkesa e rrjetit në orare të caktuara

    Një nga arsyet më të zakonshme pse interneti ngadalësohet është trafiku i lartë në rrjet. Në orët e pikut, zakonisht pasditeve dhe në mbrëmje kur shumica janë në shtëpi, lidhur në Wi-Fi, duke parë filma apo përdorur rrjetet sociale, rrjeti i ofruesit mbingarkohet. Mendojeni si të jeni në autostradë në orën 17:00 – thjesht gjithçka ecën më ngadalë.

    Shumë pajisje të lidhura në të njëjtin rrjet

    Në shtëpitë moderne, një router mund të ketë të lidhura njëkohësisht telefonin, televizorin, laptopin, tabletin, pajisjet smart… dhe çdo njëra prej tyre konsumon bandë. Sa më shumë pajisje që përdorin internetin në të njëjtën kohë, aq më shumë ndahet “torta” e shpejtësisë. Nëse dikush në dhomën tjetër po shkarkon një film 4K, nuk është çudi që Zoom-i yt të ngecë.

    Largësia nga router-i ose modemi

    Shpesh interneti nuk është realisht i ngadaltë, por sinjali Wi-Fi nuk po mbërrin mjaftueshëm i fortë tek pajisja jote. Sa më larg të jesh nga router-i dhe sa më shumë mure të ndajnë valët prej teje, aq më dobët e merr sinjalin. Disa pjesë të shtëpisë thjesht janë “zonë e vdekur” për Wi-Fi.

    Ofruesi i internetit dhe planet që ofron

    Ndonjëherë problemi është thjesht tek plani i internetit që ke zgjedhur. Nëse ke një paketë të lirë, me një shpejtësi bazë, ajo mund të mos e përballojë dot përdorimin intensiv. Kjo është veçanërisht e vërtetë nëse ke disa përdorues aktivë në shtëpi. Gjithashtu, disa operatorë zbatojnë praktika si “throttling” – ulja e shpejtësisë pas një sasie të caktuar të konsumuar, sidomos në paketat me limite.

    Ndikimi i pajisjes që përdor

    Një kompjuter i vjetër, një telefon me sistem të ngadaltë apo një laptop me kartë rrjeti të dëmtuar mund ta bëjë internetin të duket i ngadaltë edhe kur vetë lidhja është në rregull. Hardueri i dobët ose programet në sfond që konsumojnë internet mund të ndikojnë ndjeshëm përvojën e shpejtësisë.

    Programet që konsumojnë internet në sfond

    Shpesh, aplikacionet që duken si të mbyllura janë në fakt duke përdorur internetin në sfond. Përditësimet automatike të Windows-it, backup-et e fotove, aplikacionet e sinkronizimit si Dropbox apo Google Drive, mund të jenë duke konsumuar bandë pa e kuptuar fare. Kjo ndikon direkt në faqet që hap apo videot që shikon.

    Ndikimi i kohës dhe kushteve atmosferike

    Edhe pse duket si diçka që i përket legjendave urbane, në disa raste, kushte të caktuara atmosferike si reshjet e mëdha, erërat e forta apo stuhitë, mund të ndikojnë në lidhjen e internetit, sidomos në zonat rurale ku infrastruktura është më e brishtë. Kabllot mund të dëmtohen, sinjali mund të ndërpritet përkohësisht dhe lidhja të përkeqësohet.

    Problemet nga ana e ofruesit të internetit

    Ka raste kur problemi nuk ka asgjë të bëjë me shtëpinë tënde, por është një ndërprerje teknike apo ndonjë defekt nga vetë kompania që ofron internetin. Mund të jetë një server jashtë funksionit, një rrjet kabllor i prishur apo mirëmbajtje e planifikuar. Këto situata zakonisht njoftohen ose zgjidhen brenda pak orësh, por mund të jenë shkaku i një interneti të ngadaltë pa arsye të dukshme.

    Si mund ta përmirësosh situatën?

    Përpara se të thërrasësh teknikun, ja disa gjëra që mund të provosh vetë:

    • Rifillo router-in (shpesh zgjidhje më e thjeshtë dhe efektive)
    • Afro pajisjen tek router-i
    • Mbyll aplikacionet që nuk i përdor
    • Kontrollo nëse ka ndonjë pajisje tjetër që po konsumon shumë bandë
    • Kontakto me ofruesin dhe kërko një test të lidhjes

    Nëse këto nuk funksionojnë, ndoshta është koha të përditësosh pajisjet ose të mendosh për një plan më të përshtatshëm për nevojat e tua.

    Shkurt, interneti ngadalësohet për arsye të ndryshme – disa janë teknike, disa janë të lidhura me përdorimin, dhe disa thjesht për shkak se jetojmë në një botë ku gjithçka është online. Por kur i kupton këto arsye, bëhet më e lehtë ta zgjidhësh problemin… ose të paktën të mos e humbasësh durimin kur Netflix ngec në momentin më interesant të serialit.

  • Pse celularët ngrohen gjatë përdorimit?

    Sa herë që përdorim celularin për shumë kohë, sidomos kur luajmë lojëra, shikojmë video ose bëjmë video-thirrje, ndjejmë një nxehtësi të çuditshme që vjen nga pajisja. Disa prej nesh fillojnë të shqetësohen: “Mos po prishet?”, “Mos ka ndonjë problem me baterinë?”, apo edhe më keq, “Mos po më shpërthen në dorë?”. Por, a është normale që celularët të nxehen? Dhe çfarë e shkakton saktësisht këtë ngrohje?

    Në këtë artikull do ta shqyrtojmë këtë fenomen nga afër dhe do të zbulojmë arsyet kryesore pse celularët ngrohen gjatë përdorimit.

    Çfarë ndodh brenda një celulari?

    Celularët modernë janë si kompjuterë të vegjël që mbajmë në xhep. Ata përmbajnë procesorë të fuqishëm, RAM, memorje, sensorë dhe ekrane me rezolucion të lartë. Të gjitha këto komponentë konsumojnë energji, dhe si çdo pajisje elektronike, kur përdoren intensivisht, ato gjenerojnë nxehtësi.

    Në thelb, ngrohja vjen nga tre burime kryesore: procesori, bateria dhe ekrani. Kur ne përdorim shumë aplikacione njëkohësisht, ose luajmë një lojë që kërkon shumë grafikë, procesori duhet të punojë më fort dhe për rrjedhojë nxehet. Po ashtu, nëse ndriçimi i ekranit është shumë i lartë për një kohë të gjatë, ai prodhon gjithashtu nxehtësi. Dhe bateria, kur karikohet ose shkarkohet me shpejtësi, është një tjetër burim i rëndësishëm i ngrohjes.

    Procesori: “truri” që lodhet

    Procesori (ose CPU/GPU) është ai që përpunon të gjitha detyrat që i japim telefonit: nga shkrimi i një mesazhi deri te redaktimi i një videoje. Kur procesori punon shumë, ai konsumohet më tepër dhe nxehet. Kjo është e ngjashme me kompjuterët, por ndryshimi është që celularët janë më të vegjël dhe nuk kanë ventilatorë për të shpërndarë nxehtësinë.

    Sa më shumë që përdorim aplikacione të rënda (si TikTok, Instagram, lojëra 3D, video në 4K), aq më shumë ngarkohet procesori, dhe aq më shumë rritet temperatura.

    Bateria: fuqia që nxehet

    Një tjetër arsye e zakonshme pse celularët ngrohen është bateria, veçanërisht gjatë karikimit. Kur bateria karikohet me shpejtësi, ajo çliron energji që një pjesë e saj humbet në formën e nxehtësisë. Kjo është arsyeja pse nganjëherë telefoni ju nxehet edhe kur nuk e përdorni, thjesht sepse është në karikim.

    Përdorimi i telefonit gjatë karikimit është një kombinim që shpesh e rrit ndjeshëm temperaturën: procesori punon, bateria furnizon energji dhe njëkohësisht karikohet. Të gjitha këto ndodhi krijojnë nxehtësi të shtuar.

    Lidhja me rrjetin dhe GPS: një tjetër burim

    Kur jemi në vende me sinjal të dobët ose kur përdorim funksione si GPS, Wi-Fi, ose 5G, telefoni harxhon më shumë energji për të mbajtur lidhjen. Për shembull, kur telefoni kërkon sinjal në një zonë malore, antenat e brendshme duhet të punojnë më fort. E njëjta gjë ndodh kur shfletojmë rrjete sociale me orë të tëra përmes internetit celular.

    Kjo punë e vazhdueshme kërkon më shumë burime energjie, që përkthehet në më shumë ngrohje.

    Mjedisi përreth ndikon gjithashtu

    Temperatura e jashtme ka shumë ndikim. Nëse jeni në diell ose në një ambient shumë të nxehtë, celulari nuk ka ku ta shkarkojë nxehtësinë që prodhon vetë. Në raste ekstreme, disa telefona madje ndalojnë përkohësisht funksione të caktuara, si kamera apo karikimi, për të shmangur dëmtimet.

    E njëjta gjë ndodh edhe kur vendosim telefonin nën jastëk apo në çantë pa ventilim – nxehtësia grumbullohet dhe nuk shpërndahet dot.

    Kur duhet të shqetësoheni?

    Në shumicën e rasteve, ngrohja e celularit është normale dhe e përkohshme. Megjithatë, nëse ndjeni që telefoni juaj ngrohet shumë shpesh, edhe kur nuk po e përdorni, ose nxehet aq shumë sa nuk mund ta prekni, mund të jetë një shenjë problemi. Mund të ketë një aplikacion që funksionon në prapavijë pa ndalim, ndonjë defekt te bateria ose thjesht një version i vjetruar i sistemit që ka nevojë për përditësim.

    Gjithashtu, përdorimi i karikuesve jo origjinalë apo të dëmtuar mund të ndikojë në ngrohje të tepërt dhe madje të jetë rrezik për sigurinë.

    Si ta mbani nxehtësinë nën kontroll?

    Nëse dëshironi të mbani celularin sa më “të ftohtë”, këtu janë disa këshilla praktike:

    • Mos e përdorni gjatë karikimit, sidomos për lojëra ose video.
    • Mbyllni aplikacionet që nuk po i përdorni.
    • Mbani ndriçimin e ekranit në nivel të arsyeshëm.
    • Hiqni mbrojtëset plastike kur telefoni është shumë i ngrohtë.
    • Mos e lini në diell ose në ambiente të mbyllura pa ventilim.

    Ngrohja është një pasojë normale e teknologjisë që mbajmë në xhep. Por, duke kuptuar më mirë se pse ndodh dhe si ta kontrollojmë, ne mund të kujdesemi më mirë për pajisjet tona dhe të zgjasim jetëgjatësinë e tyre. Në fund të fundit, një telefon “i ftohtë” është një telefon më i sigurt dhe më jetëgjatë.

  • Pse ylberi ka shtatë ngjyra?

    Pse ylberi ka shtatë ngjyra?

    Ka disa pamje në natyrë që na mbajnë pa frymë, dhe njëra prej tyre është padyshim ylberi. Pas një shiu të lehtë dhe me diellin që del sërish, në qiell shfaqet një hark shumëngjyrësh që të bën të ndalosh dhe thjesht ta shikosh. Por një pyetje që ndoshta e kemi bërë të gjithë është: pse ylberi ka pikërisht shtatë ngjyra? Pse jo pesë, gjashtë, apo më shumë?

    Ky mister i dukshëm dhe magjepsës është një kombinim i fizikës, perceptimit njerëzor dhe pak simbolizëm historik. Le ta zbërthejmë bashkë.

    Çfarë është ylberi në të vërtetë?

    Ylberi nuk është asgjë më shumë sesa drita e diellit që përthyhet dhe shpërndahet nga pikat e vogla të ujit që qëndrojnë pezull në ajër pas shiut. Kur rrezet e diellit bien në një pikë uji, ato fillimisht përkulen (thyerje), pastaj pasqyrohen nga brendësia e pikës dhe më pas përthyhen përsëri kur dalin jashtë. Kjo sjell ndarjen e dritës së bardhë në një spektër ngjyrash që syri ynë i percepton si hark shumëngjyrësh.

    Ky proces quhet disperzimi i dritës dhe ndodh për shkak se secila ngjyrë e dritës përthyhet në një kënd të ndryshëm. E kuqja përthyhet më pak, ndërsa vjollca më shumë – dhe kështu formohet një rend linear ngjyrash që krijon ylberin.

    Çfarë përbën dritën e bardhë?

    Drita që vjen nga dielli duket e bardhë në sytë tanë, por në të vërtetë ajo përbëhet nga shumë ngjyra të ndryshme. Kur kalon nëpër ujë ose prizëm, ajo ndahet në përbërësit e saj natyralë. Ky spektër përfshin të gjitha ngjyrat që ne mund të shohim – nga e kuqja në një skaj, deri te vjollca në skajin tjetër.

    Këto ngjyra janë ato që krijojnë spektrin e dukshëm, pra ato që mund të perceptohen nga syri i njeriut. Edhe pse ka shumë më tepër nuanca, në mënyrë tradicionale flasim për shtatë ngjyra të ylberit.

    Pse pikërisht shtatë ngjyra?

    Këtu futet në lojë pak histori dhe kulturë. Sir Isaac Newton, një nga figurat më të rëndësishme të shkencës, ishte i pari që përshkroi ndarjen e dritës në ngjyra përmes një prizmë qelqi. Në fillim, ai identifikoi pesë ngjyra, por më vonë shtoi edhe portokallin dhe indigon për të krijuar një numër simbolik: shtatë.

    Në shumë kultura, numri shtatë ka një rëndësi të veçantë – si shtatë ditët e javës, shtatë notat muzikore, shtatë mrekullitë e botës – dhe Newton mendoi se edhe spektri i dritës duhet të përmbajë këtë rend simbolik.

    Në realitet, spektri është i vazhdueshëm dhe nuk ka ndarje të forta mes ngjyrave. Shtatë ngjyrat e ylberit janë më shumë një mënyrë për t’i ndarë ato në mënyrë të kuptueshme sesa një ndarje absolute.

    Cilët janë ngjyrat e ylberit dhe si radhiten?

    Ngjyrat klasike që përbëjnë ylberin janë këto:

    • E kuqe
    • Portokalli
    • E verdhë
    • Jeshile
    • Blu
    • Indigo
    • Vjollcë

    Ato radhiten gjithmonë në këtë rend, nga jashtë brenda, për shkak të mënyrës se si përthyhen gjatë procesit të shpërndarjes. E kuqja është gjithmonë në pjesën e jashtme të harkut, ndërsa vjollca në pjesën më të brendshme.

    A mund të ketë më shumë apo më pak ngjyra?

    Në fakt, po. Ylberi nuk ka gjithmonë vetëm shtatë ngjyra. Në varësi të kushteve atmosferike, ndriçimit, pozicionit të diellit dhe mprehtësisë së shikimit të individit, njerëzit mund të dallojnë më pak ose më shumë se shtatë ngjyra. Ngjyrat e ylberit janë një vazhdimësi, dhe shpesh ndodh që bluja dhe indigoja ose portokallia dhe e kuqja të duken si një ngjyrë e vetme.

    Por tradita dhe arsimi kanë bërë që ne ta mësojmë ylberin si një hark me shtatë ngjyra, për ta bërë më të lehtë për t’u kuptuar dhe për t’u kujtuar.

    Një përzierje magjike mes shkencës dhe perceptimit

    Ajo që e bën ylberin kaq të veçantë është fakti që ai është një shembull i mrekullueshëm i mënyrës se si funksionon natyra, drita dhe syri i njeriut. Është një kombinim i thjeshtë i ujit, diellit dhe këndit të duhur – dhe megjithatë krijon diçka që na duket si magji.

    Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse, pavarësisht se dimë si krijohet dhe pse ka shtatë ngjyra, prapë na mahnit sa herë që shfaqet në qiell.

  • Pse tërmetet nuk parashikohen saktësisht?

    Ka pyetje që i bëjmë vetes gjithmonë pas një tërmeti. “Po si nuk e dinin që do ndodhte?”, “A nuk ka shkencëtarë për këto gjëra?”, “Pse nuk lajmërojnë më parë?”. Këto janë mendime që na pushtojnë, sidomos në vende si Shqipëria, ku lëkundjet e tokës ndodhin shpesh. E megjithatë, pavarësisht teknologjisë dhe shkencës moderne, tërmetet vazhdojnë të na zënë në befasi.

    Por pse ndodh kjo? Pse tërmetet nuk parashikohen saktësisht? A është e pamundur, apo thjesht ende nuk kemi gjetur mënyrën?

    Le ta zbulojmë bashkë se çfarë i bën tërmetet kaq të paparashikueshëm.

    Çfarë është në të vërtetë një tërmet?

    Tërmeti është një lëkundje e tokës që ndodh kur forcat e brendshme të saj çlirojnë energji. Kjo ndodh kryesisht për shkak të lëvizjes së pllakave tektonike që përplasen ose rrëshqasin mbi njëra-tjetrën. Energjia grumbullohet për vite me radhë, dhe kur presioni bëhet i papërballueshëm, ndodh çarja në nëntokë – e quajtur “faji” – duke shkaktuar lëkundjen që ndjejmë në sipërfaqe.

    Por kjo energji nuk vjen me një “orë alarmi”. Ndodh papritur, pa paralajmërim të qartë, dhe ky është problemi kryesor për shkencën.

    Pse nuk mund ta parashikojmë me saktësi?

    Për ta thënë thjesht: sepse toka është shumë më komplekse se sa mendojmë. Ja disa arsye kryesore pse parashikimi i saktë i tërmeteve është kaq i vështirë:

    1. Nuk ka shenja të qarta dhe të qëndrueshme

    Tërmetet nuk japin gjithmonë paralajmërime. Ndonjëherë ndodhin disa mikrolëkundje përpara një tërmeti të madh, por kjo nuk ndodh gjithmonë. Në raste të tjera, ka lëvizje të lehta që s’pasohen me asgjë. Kjo do të thotë që edhe kur ka shenja, ato nuk janë të besueshme për të bërë parashikim të saktë.

    2. Çdo zonë është unike

    Secili rajon sizmik ka karakteristika gjeologjike të veçanta. Toka nuk sillet njësoj kudo. Për këtë arsye, edhe nëse një model funksionon për një vend, nuk do të thotë që ai model vlen edhe për vende të tjera. Kjo e bën shumë të vështirë ndërtimin e një formule universale.

    3. Teknologjia ende nuk mjafton

    Edhe pse kemi satelitë, sizmografë dhe algoritme inteligjente, shkenca ende nuk ka arritur të krijojë një sistem që mund të “lexojë” me saktësi çfarë ndodh nën sipërfaqen e tokës në kohë reale dhe me saktësi të minutës. Kjo kërkon pajisje shumë të ndjeshme dhe një kuptim shumë më të thellë të proceseve gjeologjike sesa kemi sot.

    Po çfarë dimë deri tani?

    Edhe pse nuk mund t’i parashikojmë tërmetet në mënyrë të saktë, ne mund të identifikojmë zonat ku rreziku është më i madh. Këto quhen “zona sizmike aktive” dhe janë vendet ku pllakat tektonike përplasen ose rrëshqasin më shpesh.

    Në Shqipëri, për shembull, shumë qytete ndodhen mbi linja aktive sizmike, prandaj rreziku është gjithmonë i pranishëm. Edhe nëse nuk dimë se kur do ndodhë një tërmet, dimë që një ditë do ndodhë – dhe kjo është e mjaftueshme për të marrë masa.

    Cilat janë përpjekjet shkencore për parashikimin?

    Shumë vende si Japonia, SHBA dhe Kina kanë investuar në rrjete të mëdha sensorësh që kapin çdo lëkundje, qoftë edhe shumë të lehtë. Po ashtu, po përdoren inteligjenca artificiale dhe algoritme për të analizuar të dhënat dhe për të zbuluar modele të fshehura.

    Gjithashtu, disa studiues janë përqendruar në vëzhgimin e kafshëve dhe sjelljeve të tyre para tërmeteve. Edhe pse interesant, ky drejtim nuk ka dhënë prova të forta shkencore deri tani.

    A ka pasur raste kur tërmeti është parashikuar?

    Ka pasur raste kur një tërmet është “paralajmëruar” disa sekonda para se të ndodhte. Kjo ndodh në vende me rrjete shumë të avancuara sizmike, ku sistemet kapin lëkundjen që nis në thellësi dhe dërgojnë sinjal përpara se ajo të arrijë në sipërfaqe.

    Megjithatë, këto janë paralajmërime sekondash, jo parashikime ditësh apo javësh. Ndaj nuk mund të themi se kemi arritur parashikimin e vërtetë.

    Çfarë mund të bëjmë ne ndërkohë?

    Më e rëndësishmja është përgatitja. Duke qenë se nuk mund t’i shmangim tërmetet, duhet të dimë si të reagojmë. Ndërtesat duhet të ndërtohen sipas standardeve antisizmike, qytetarët duhet të dinë si të veprojnë gjatë një tërmeti, dhe autoritetet duhet të kenë plane emergjence të gatshme.

    Një popull i informuar dhe i përgatitur është më i mbrojtur, edhe kur toka vendos të na kujtojë fuqinë e saj.

    A do t’i parashikojmë ndonjëherë me saktësi?

    Është e mundur që shkenca, me kohën dhe përparimet që bën çdo vit, do të jetë në gjendje të na japë paralajmërime më të hershme dhe më të sakta. Por për momentin, ajo që dimë me siguri është se toka ruan ende shumë sekrete – dhe tërmetet janë një prej tyre.

    Deri atëherë, ajo që mund të bëjmë është të jemi të vetëdijshëm, të përgatitur dhe të mos i marrim asnjëherë të lehta këto shkundje të heshtura të natyrës.

  • Pse bora është e bardhë?

    Pse bora është e bardhë?

    Ka shumë pyetje që na vijnë natyrshëm kur vëzhgojmë botën përreth nesh. Njëra prej tyre është ajo që shumica prej nesh e kemi menduar qoftë dhe për një çast: pse bora është e bardhë? Duket si një mister i thjeshtë, por pas këtij “vellimi të bardhë” që mbulon tokën, fshihen disa procese fizike shumë interesante dhe një përzierje perfekte mes dritës, akullit dhe mënyrës si funksionon syri ynë.

    Le ta zbërthejmë bashkë këtë pyetje të bardhë dhe magjepsëse.

    Bora: çfarë është në të vërtetë?

    Bora nuk është thjesht ujë i ngrirë. Ajo përbëhet nga kristale akulli që formohen kur avulli i ujit në atmosferë ngrihet direkt në një gjendje të ngurtë, pa kaluar në gjendje të lëngshme. Këto kristale të akullta bashkohen për të krijuar flokët e borës, që bien ngadalë nga qielli duke formuar shtresat që mbulojnë rrugët, çatitë dhe pyjet.

    Por si lidhet kjo strukturë me ngjyrën e bardhë?

    Drita, reflektimi dhe kristalet

    Ngjyra e borës lidhet drejtpërdrejt me mënyrën se si drita e diellit ndërvepron me kristalet e akullit. Drita e bardhë që na vjen nga dielli përbëhet nga një përzierje e të gjitha ngjyrave të spektrit (kuqe, portokalli, e verdhë, jeshile, blu, vjollcë). Këtë e dimë nga fenomeni i ylberit, që ndodh kur rrezet përthyhen dhe ndahen.

    Kur drita bie mbi një objekt, ajo mund të përthithet, të përthyhet ose të reflektohet. Kristalet e borës kanë një strukturë shumë të ndërlikuar, të pasur me kënde, sipërfaqe dhe boshllëqe të vogla mes grimcave të akullit. Kjo bën që rrezet e dritës të përthyhen dhe të reflektohen shumë herë brenda flokut të borës, para se të dalin jashtë.

    Rezultati i këtij procesi është që të gjitha ngjyrat e spektrit shpërndahen në mënyrë të barabartë, dhe kur të gjitha ngjyrat bashkohen, ne i perceptojmë si ngjyrë të bardhë. Kjo është arsyeja kryesore pse bora duket e bardhë.

    Pse akulli duket ndryshe?

    Tani mund të pyesni: “Po mirë, pse akulli është i tejdukshëm ose blu në ndonjë rast, ndërsa bora është e bardhë?” Përgjigjja lidhet me mënyrën se si drita kalon përmes materialit.

    Një copë akulli është një masë e dendur dhe kompakte. Drita mund të kalojë përmes saj me pak përthyerje, kështu që ajo duket transparente ose pak blu, sidomos kur është shumë e trashë. Nga ana tjetër, bora ka një strukturë të lirshme, të shpuar dhe shumëreflektive, duke bërë që drita të mos kalojë, por të shpërndahet. Kjo shpërndarje masive është ajo që e bën ngjyrën e borës të duket bardhë e ndritshme.

    Roli i ajrit në këtë pamje të bardhë

    Flokët e borës përmbajnë gjithashtu shumë ajër të bllokuar midis kristaleve. Ky ajër ndihmon në shpërndarjen e dritës në shumë drejtime, duke forcuar edhe më shumë efektin e reflektimit dhe përhapjes. Prandaj, shtresa e borës në tokë na duket edhe më e bardhë, sidomos kur ka ndriçim të mirë.

    Kjo është arsyeja pse bora në mesditë, nën dritën e diellit, shkëlqen aq fort sa ndonjëherë na detyron të vëmë syze dielli!

    Kur bora nuk është e bardhë?

    Në kushte të caktuara, bora mund të mos duket e bardhë. Për shembull:

    • Nëse ka ndotje në atmosferë, flokët e borës mund të përthithin grimca pluhuri dhe të duken gri ose kafe.
    • Bora që qëndron për një kohë të gjatë në tokë, sidomos pranë rrugëve apo në qytete, shpesh mbushet me papastërti dhe humbet pamjen e bardhë të pastër.
    • Në ndonjë rast shumë të rrallë, bora mund të marrë nuanca rozë ose të kuqe për shkak të pranishmërisë së mikroorganizmave si algat që jetojnë në kushte ekstreme.

    Këto përjashtime vetëm sa na tregojnë se ngjyra e borës varet shumë nga mjedisi dhe mënyra si ajo ndërvepron me dritën dhe substancat përreth.

    Një detaj i vogël, një magji e madhe

    Pra, bora është e bardhë jo sepse kristalet e saj janë të bardhë, por sepse ato shpërndajnë të gjithë dritën që marrin, pa përthithur ndonjë ngjyrë specifike. Është një kombinim perfekt i shkencës së dritës, strukturës së akullit dhe mënyrës se si funksionon syri i njeriut. Një fenomen i thjeshtë në dukje, por thellësisht magjepsës në thelb.

    Tani që e di përgjigjen, herën tjetër që do të shkelësh mbi borë, ndoshta do ta shohësh me më shumë vlerësim, jo vetëm si freski dimri, por si një reflektim i ndritshëm i mrekullive të natyrës dhe dritës.

  • Pse uji i detit është i kripur?

    Pse uji i detit është i kripur?

    Nëse ke notuar ndonjëherë në det, me siguri e ke ndier atë shijen karakteristike të kripës që mbetet në buzë. Pyetja lind natyrshëm: pse është i kripur uji i detit, ndërkohë që lumenjtë dhe liqenet kanë ujë të ëmbël? Ky fenomen që na shoqëron prej miliona vitesh nuk është thjesht një kuriozitet, por një kombinim i proceseve natyrore të mrekullueshme që ndodhin në planetin tonë.

    Uji i kripur nuk fillon i tillë

    Në thelb, të gjitha ujerat në Tokë fillojnë si ujë i pastër, kryesisht nga reshjet atmosferike. Shiu, i cili është forma më natyrale e ujit të pastër, bie mbi tokë dhe përmes rrjedhës, fillon të marrë me vete elementë nga toka, shkëmbinjtë dhe mineralet. Ky është hapi i parë drejt krijimit të kripës në det.

    Kur uji i shiut kalon mbi sipërfaqet shkëmbore, ai shpërbën ngadalë mineralet si natriumi dhe klori — dy elementët që, të kombinuar, formojnë kripën e zakonshme (NaCl). Kjo kripë e tretur përfundon në lumenj, pastaj në oqeane dhe dete. Por këtu nis çudia: pse lumenjtë nuk janë të kripur, ndërsa deti është?

    Pse lumenjtë janë të ëmbël, por deti jo?

    Edhe pse lumenjtë mbartin kripëra dhe minerale, ata janë në lëvizje të vazhdueshme dhe të përkohshme. Uji i tyre rrjedh dhe përfundon në det, duke mos pasur kohë që të përqendrojë kripën. Në anën tjetër, detet dhe oqeanet janë si një depo gjigante ku mblidhen të gjitha këto minerale për miliona vjet, pa pasur mënyrë për t’u “shpëlarë” nga aty.

    Uji i detit avullohet përmes ciklit natyror të avullimit, por kripërat nuk avullohen me të. Ato mbesin në det, duke e rritur përqendrimin e kripës në mënyrë të vazhdueshme me kalimin e kohës. Kjo është arsyeja pse detet dhe oqeanet janë shumë më të kripura se lumenjtë.

    Nga vjen kripa konkretisht?

    Shumica e kripës në oqeane vjen nga:

    • Shkëmbinjtë e shpërbërë në tokë, të cilët lëshojnë jonet e natriumit dhe klorit gjatë kontaktit me ujin.
    • Vullkanet nënujore, të cilat lëshojnë minerale dhe gazra që përmbajnë kripëra.
    • Rrjedhjet e nënujshme hidrotermale, që janë burime të ngrohta që nxjerrin elementë të ndryshëm nga brendësia e Tokës.

    Të gjitha këto burime kontribuojnë që uji i detit të jetë i pasur me kripëra të tretura.

    Sa i kripur është deti në të vërtetë?

    Në mesatare, një litër ujë deti përmban rreth 35 gramë kripë të tretur, që do të thotë rreth 3.5% e peshës së tij është kripë. Ky nivel ndryshon pak nga një zonë në tjetrën, varësisht nga sasia e avullimit, reshjeve dhe sasia e ujit të ëmbël që përzihet me të.

    Për shembull, Deti i Vdekur ka përqindje shumë më të lartë të kripës (mbi 30%) për shkak të avullimit ekstrem dhe mungesës së daljeve natyrore të ujit. Ndërkohë, në zona ku lumenjtë derdhen në det, si në deltën e Nilit apo Amazonës, përqindja e kripës mund të jetë më e ulët.

    Pse është e rëndësishme kripa në ujërat detare?

    Kripa nuk është aty thjesht për të na “djegur sytë” kur lahemi në det. Ajo ka një funksion biologjik dhe ekologjik shumë të rëndësishëm. Mijëra lloje organizmash detarë varen nga balanca e saktë e kripës për të jetuar. Saliniteti (nivelin e kripës) ndikon në densitetin e ujit, në mënyrën si valët përhapen, si dhe në klimën globale përmes rrymave oqeanike.

    Në fakt, kripa ndihmon në ruajtjen e temperaturës së qëndrueshme të oqeaneve dhe është pjesë e mekanizmit global të shpërndarjes së nxehtësisë. Pa të, klima në Tokë do të ishte shumë më e paqëndrueshme.

    A mund të përdorim ujin e detit për të pirë?

    Nëse ke menduar ndonjëherë të pish ujë deti për t’u freskuar në një ditë të nxehtë plazhi — më mirë mendoje dy herë. Uji i detit përmban shumë kripë, më shumë sesa trupi ynë mund të përballojë. Në vend që të na hidratojë, ai bën të kundërtën: na dehidraton. Veshkat tona nuk mund të filtrojnë një sasi të tillë kripe pa shpenzuar më shumë ujë se sa kemi në trup. Prandaj, pirja e ujit të detit mund të jetë e rrezikshme.

    E vërteta e hidhur, por interesante

    Në fund të fundit, uji i detit është i kripur sepse planeti ynë është në një cikël të vazhdueshëm shpërbërjeje, rrjedhjeje dhe avullimi. Kjo është një kujtesë e fuqishme se gjithçka në natyrë është e ndërlidhur: nga reshjet e shiut, te malet, lumenjtë dhe në fund, deti.

    Nëse herën tjetër që je në bregdet ndien atë shije të kripur në buzë, kujtohu se je duke përjetuar rezultatet e miliona vjetëve veprim natyror. Dhe kjo kripë — megjithëse ndoshta të djeg sytë — është një pjesë themelore e asaj që e mban gjallë jetën në Tokë.