Ka disa pamje në natyrë që na mbajnë pa frymë, dhe njëra prej tyre është padyshim ylberi. Pas një shiu të lehtë dhe me diellin që del sërish, në qiell shfaqet një hark shumëngjyrësh që të bën të ndalosh dhe thjesht ta shikosh. Por një pyetje që ndoshta e kemi bërë të gjithë është: pse ylberi ka pikërisht shtatë ngjyra? Pse jo pesë, gjashtë, apo më shumë?
Ky mister i dukshëm dhe magjepsës është një kombinim i fizikës, perceptimit njerëzor dhe pak simbolizëm historik. Le ta zbërthejmë bashkë.
Çfarë është ylberi në të vërtetë?
Ylberi nuk është asgjë më shumë sesa drita e diellit që përthyhet dhe shpërndahet nga pikat e vogla të ujit që qëndrojnë pezull në ajër pas shiut. Kur rrezet e diellit bien në një pikë uji, ato fillimisht përkulen (thyerje), pastaj pasqyrohen nga brendësia e pikës dhe më pas përthyhen përsëri kur dalin jashtë. Kjo sjell ndarjen e dritës së bardhë në një spektër ngjyrash që syri ynë i percepton si hark shumëngjyrësh.
Ky proces quhet disperzimi i dritës dhe ndodh për shkak se secila ngjyrë e dritës përthyhet në një kënd të ndryshëm. E kuqja përthyhet më pak, ndërsa vjollca më shumë – dhe kështu formohet një rend linear ngjyrash që krijon ylberin.
Çfarë përbën dritën e bardhë?
Drita që vjen nga dielli duket e bardhë në sytë tanë, por në të vërtetë ajo përbëhet nga shumë ngjyra të ndryshme. Kur kalon nëpër ujë ose prizëm, ajo ndahet në përbërësit e saj natyralë. Ky spektër përfshin të gjitha ngjyrat që ne mund të shohim – nga e kuqja në një skaj, deri te vjollca në skajin tjetër.
Këto ngjyra janë ato që krijojnë spektrin e dukshëm, pra ato që mund të perceptohen nga syri i njeriut. Edhe pse ka shumë më tepër nuanca, në mënyrë tradicionale flasim për shtatë ngjyra të ylberit.
Pse pikërisht shtatë ngjyra?
Këtu futet në lojë pak histori dhe kulturë. Sir Isaac Newton, një nga figurat më të rëndësishme të shkencës, ishte i pari që përshkroi ndarjen e dritës në ngjyra përmes një prizmë qelqi. Në fillim, ai identifikoi pesë ngjyra, por më vonë shtoi edhe portokallin dhe indigon për të krijuar një numër simbolik: shtatë.
Në shumë kultura, numri shtatë ka një rëndësi të veçantë – si shtatë ditët e javës, shtatë notat muzikore, shtatë mrekullitë e botës – dhe Newton mendoi se edhe spektri i dritës duhet të përmbajë këtë rend simbolik.
Në realitet, spektri është i vazhdueshëm dhe nuk ka ndarje të forta mes ngjyrave. Shtatë ngjyrat e ylberit janë më shumë një mënyrë për t’i ndarë ato në mënyrë të kuptueshme sesa një ndarje absolute.
Cilët janë ngjyrat e ylberit dhe si radhiten?
Ngjyrat klasike që përbëjnë ylberin janë këto:
- E kuqe
- Portokalli
- E verdhë
- Jeshile
- Blu
- Indigo
- Vjollcë
Ato radhiten gjithmonë në këtë rend, nga jashtë brenda, për shkak të mënyrës se si përthyhen gjatë procesit të shpërndarjes. E kuqja është gjithmonë në pjesën e jashtme të harkut, ndërsa vjollca në pjesën më të brendshme.
A mund të ketë më shumë apo më pak ngjyra?
Në fakt, po. Ylberi nuk ka gjithmonë vetëm shtatë ngjyra. Në varësi të kushteve atmosferike, ndriçimit, pozicionit të diellit dhe mprehtësisë së shikimit të individit, njerëzit mund të dallojnë më pak ose më shumë se shtatë ngjyra. Ngjyrat e ylberit janë një vazhdimësi, dhe shpesh ndodh që bluja dhe indigoja ose portokallia dhe e kuqja të duken si një ngjyrë e vetme.
Por tradita dhe arsimi kanë bërë që ne ta mësojmë ylberin si një hark me shtatë ngjyra, për ta bërë më të lehtë për t’u kuptuar dhe për t’u kujtuar.
Një përzierje magjike mes shkencës dhe perceptimit
Ajo që e bën ylberin kaq të veçantë është fakti që ai është një shembull i mrekullueshëm i mënyrës se si funksionon natyra, drita dhe syri i njeriut. Është një kombinim i thjeshtë i ujit, diellit dhe këndit të duhur – dhe megjithatë krijon diçka që na duket si magji.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse, pavarësisht se dimë si krijohet dhe pse ka shtatë ngjyra, prapë na mahnit sa herë që shfaqet në qiell.