Pothuajse çdo mëngjes nis me një filxhan kafeje për miliona njerëz në mbarë botën. Për disa është një ritual, për të tjerë një domosdoshmëri. Por a jemi ndalur ndonjëherë të mendojmë pse pikërisht kafja na zgjon dhe na ndihmon të fillojmë ditën më energjikë? Çfarë ka brenda këtij lëngu të zi që e bën trurin tonë të “hapë sytë”?
Në këtë artikull do të zbulojmë se si funksionon kafja në trupin dhe mendjen tonë, çfarë roli luan kafeina, pse ndjejmë më pak lodhje pas një kafeje dhe nëse efekti i saj është vërtet i dobishëm apo vetëm një mashtrim i përkohshëm për trurin.
Çfarë është kafeina?
Përgjigjja e shkurtër pse kafja na zgjon është: kafeina. Kafeina është një substancë natyrale që gjendet jo vetëm në kokrrat e kafesë, por edhe në çaj, çokollatë, disa pije energjike dhe madje edhe në disa ilaçe kundër dhimbjeve.
Është një stimulues i sistemit nervor qendror dhe ka aftësinë të ndikojë në mënyrën si truri ynë funksionon, veçanërisht kur jemi të lodhur ose sapo jemi zgjuar. Kjo është arsyeja pse shumë njerëz e pinë kafen sapo hapin sytë në mëngjes.
Si ndikon kafeina në tru?
Për të kuptuar pse kafja na zgjon, duhet të kuptojmë se çfarë ndodh në tru kur jemi të përgjumur. Trupi ynë prodhon një kimikat të quajtur adenozinë. Ky kimikat grumbullohet në tru gjatë ditës dhe i jep trurit sinjalin që është koha për të pushuar. Sa më shumë adenozinë grumbullohet, aq më të lodhur ndjehemi.
Tani vjen pjesa interesante: kafeina imiton strukturën e adenozinës dhe lidhet në receptorët e saj në tru. Por ndryshe nga adenozina, kafeina nuk e “ngadalëson” trurin, përkundrazi, ajo bllokon efektin qetësues të saj. Rezultati? Ne ndihemi më zgjuar, më të përqendruar dhe më aktivë.
Pse ndjejmë energji pas një kafeje?
Kur kafeina bllokon adenozinën, ndodh një efekt zingjir: neuronet në tru fillojnë të punojnë më fort, gjëndra hipofizë mendon se po ndodh një “emergjencë” dhe lëshon hormone që stimulojnë prodhimin e adrenalinës, hormonit të njohur si “hormoni i stresit” ose “i fluturimit”.
Kjo adrenalinë është ajo që na jep atë ndjesinë e menjëhershme të zgjimit, rrit rrahjet e zemrës, hap rrugët e frymëmarrjes dhe e bën trupin të ndihet i gatshëm për veprim. Kështu, një filxhan i thjeshtë kafeje kthehet në një dozë të lehtë energjie për trupin tonë.
Efekti i zakonit dhe toleranca ndaj kafesë
Në fillim, edhe një kafe e vetme mund të na japë një shtysë të madhe energjie. Por me kalimin e kohës, trupi jonë mësohet me praninë e rregullt të kafeinës. Ky fenomen njihet si tolerancë. Kur kjo ndodh, ne kemi nevojë për më shumë kafe për të ndier të njëjtin efekt.
Për këtë arsye, disa njerëz pinë dy, tre apo më shumë filxhanë në ditë dhe ende ndihen të përgjumur. Në fakt, nëse kafeja pihet tepër shpesh, ajo mund të mos jetë më aq efektive për zgjimin sa ishte në fillim.
A është kafeja një “iluzion” zgjimi?
Një pyetje që shpesh lind është: a na zgjon vërtet kafja, apo na bën të mendojmë se jemi zgjuar?
Nga njëra anë, efektet e saj në tru janë të vërteta dhe të matshme: përqendrimi rritet, truri aktivizohet, reagimet përmirësohen. Por nga ana tjetër, këto efekte janë të përkohshme. Kafeina nuk i largon plotësisht substancat që shkaktojnë lodhjen, thjesht i “shtyn” për më vonë. Kjo është arsyeja pse disa ndihen të shteruar sapo kalon efekti i kafesë.
A ka ndonjë orar ideal për të pirë kafe?
Po, në fakt, nuk është ide e mirë të pimë kafen direkt sapo zgjohemi. Trupi prodhon në mënyrë natyrale kortizol, një hormon që na zgjon, pikërisht në orët e para të mëngjesit. Nëse pimë kafenë në këtë moment, efektet e saj mund të jenë më të dobëta.
Koha më e mirë për ta shijuar është pas 1-2 orëve nga zgjimi, kur niveli i kortizolit bie dhe trupi ka më shumë nevojë për një shtysë.
Kur kafeja nuk ndihmon më
Ka raste kur, pavarësisht sasive të kafesë, nuk ndjehemi më zgjuar. Në këto situata, mund të jetë trupi duke kërkuar pushim të vërtetë – gjumë, ushqim të mirë, ose një shëtitje në ajër të pastër. Kafeina nuk zëvendëson gjumin, por vetëm e “maskon” mungesën e tij për pak kohë.
Kafeja si mik dhe jo si shpëtimtar
Nëse kafja përdoret në mënyrë të moderuar dhe të kujdesshme, ajo mund të jetë një ndihmës i shkëlqyer për përqendrim dhe energji. Por nëse e kthejmë në zgjidhje për çdo lodhje apo mungesë motivimi, atëherë rrezikojmë të mbështetemi tepër në të dhe të harrojmë mënyrat e tjera natyrale për të qëndruar zgjuar dhe energjikë.
Ndoshta herën tjetër kur e ngrini filxhanin e kafesë në mëngjes, përveç shijes së saj të mrekullueshme, do të mendoni edhe për këtë “magji kimike” që ndodh në trupin tuaj.